Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 226, с. 424-425
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 424-425
Оригинал (по-польски)
wschód Długa (ob. 3 Maja), na północ Mostowa vel Grodzieńska, Wierzbowa vel Wierzbna, na południe Krakowska (ob. Wojska Polskiego). Przy Rynku, w narożu, z którego wybiegała ul. Niemiecka wzniesiono budynek dworski. Wzmiankuje o tym inwentarz 1565 r.: W mieście Auguście jest dom w Rynku, na rogu, ku Prusom stojący, za p. Chwalczewskiego zbudowany, który jako dają sprawę, miałby być dla urzędu dwornego postawionA1116, Szachownicę ulic uzupełniały: Żabia, prowadząca od południa za budynkami rynkowymi, zaś od północy Młyńska i ponadto zbliżona do rzeki Netty Cerkiewna lub Ruska. Od strony zachodniej ulice te łączyła Mostowa, na zachód obok Wierzbnej — Kwaśna. Ul. Poświętna leżąca za kościołem należała do plebana, zaś przy Stodolnej (ob. Zygmuntowska) stały stodoły mieszczan. Główną osią był ciąg komunikacyjny: ul. Rajgrodzka-Rynek-Mostowa. Przy Rynku i ulicach na siatce prętowej wymierzono 589 placów, każdy o powierzchni 19,5 pręta, z czego 4,5 przeznaczono pod zabudowania, zaś 15 prętów na ogrody przydomowe. Wytyczenie pod zabudowę aż 589 placów potwierdza, iż planowano miasto bardzo rozległe. W 1580 r. w mieście i na przedmieściach było pobudowanych 270 domów, a zajętych 395 placów. Mieszczanie uprawiali 127 wł. ziemi1117. W 1564 r. mieszkańcy Augustowa skarżyli się na niedostatek łąk i sianożęci. Próbowali zagospodarowywać łąki za Nettą, na terenie należącym do starostwa grodzieńskiego, lecz wówczas tysięcznym prześladowaniom leśniczym puszczy grodzieńskiej byli poddawani, bo skoro jakakolwiek sztuka bydła przeszła na tamtą stronę Netty do puszczy grodzieńskiej, tak natychmiast osoczniki je chwytali i podług swego upodobania opłacać kazali1118. Król Zygmunt August wysłał swoich rewizorów Hrehorego Wołłowicza horodniczego grodzieńskiego, Jana Więcławowicza leśniczego perstuńskiego i Frącka Biernackiego zastępującego Chwalczewskiego, którzy wymierzyli 74 wł. dla przedmieść augustowskich: Żarnowa, Turówki, Biernatek. Poza tym miasto otrzymało sianożęci leżące za Nettą, aż po rzekę Kolnicę. Dokument zatwierdzający poszerzone nadanie m. Augustowa wystawił król Zygmunt August w Bielsku 21 VI 1564 r1119. 10 III 1568 r. tenże monarcha ponownie nakazał rewizorom ks. Adamowi Pilchowskiemu i Dybowskiemu przeprowadzić pomiarę włóczną gruntów miejskich. W 1569 r.
dodał miastu 12 wł. zwanych Zaścianek, powstało tam czwarte przedmieście augustowskie — Uścianek 1120.
8 XII 1566 r. król dokonał lokacji miasta Wasilkowa, na miejscu ostępu puszczańskiego o tej nazwie, należącego do puszczy grodzieńskiej, już na terytorium województwa trockiego. Na sejmie unijnym w Lublinie 21 IV 1569 r. Zygmunt August na prośbę doradców działających w imieniu mieszczan wasilkowskich de praefectura nostra de terra Podlachia(!) potwierdził przywilej vigore eius restutionis et redintegrationis terrae Podlachiae ad regnum et coronam Poloniae. W tym samym roku przywilej został oblatowany w grodzie brańskim, a nie grodzieńskim. Przynależność miasta Wasilkowa do Podlasia nie utrzymała się, w XVII i XVIII w. wymieniany był w źródłach jako miasto leżące w pow. grodzieńskim. Niestabilność przynależności administracyjnej wynikała też z faktu, że do miasta należała część gruntów położona już poza rzeką Sokołdką. Wraz z lokacją bowiem nastąpiła zamiana, gdy kawał gruntu od p. Jerzego [Kurzenieckiego, wójtaj dobrzyniewskiego jest odjęty na Wasilków. W 1582 r. pleban dobrzyniewski domagał się dziesięciny od wasilkowian, ponieważ był to obszar jego parafii. Mieszczanie argumentowali, że skoro dają ją swemu proboszczowi, dlaczego by mieli to czynić wobec obcego. Wyrok królewski zapadł korzystny dla plebana z Dobrzyniewa1121.
Miasto lokowano na surowym korzeniu. Zwraca uwagę niezwykle piękne, regularne szachownicowe rozplanowanie miasta. W centrum układu usytuowany został olbrzymi rynek (200x135 m). Z jego narożników wybiegały po dwie ulice. Wyjątkiem była jedna z ulic dobiegająca do pierzei rynkowej, w jej połowie, co było pewnie reliktem wcześniejszej osady. Podobnie jak w Zabłudowie kościół parafialny usytuowano w narożu rynku. Jednak cerkiew nie znalazła się, jak to było w Zabłudowie w innym narożniku rynkowym. Usytuowano ją poza obszarem rynku, przy jednej z ulic, najwidoczniej wtórnie pojawiła się w tym mieście, a planiści początkowo nie spodziewali się jej obecności w organizmie miejskim.
Nie bez znaczenia był fakt, że Wasilków stanowił ważne uzupełnienie Tykocina. Funkcję starostów pełnili starostowie tykocińscy, wpierw Job Preytfus, budowniczy twierdzy tykocińskiej, a po nim Ł. Górnicki. W źródłach pisanych odnajdujemy polecenia dawane staroście wasilkowskiemu, aby dostarczał drzewa budującemu się zamkowi w Tykocinie.
Сноски
1116 АСАР Warszawa, Arch. Potockich z Radzynia, nr 213; J. Wiśniewski, Nieznany oryginał, s. 432.
1117 W. Batura, A. Makowski, J. Szlaszyński, Dzieje Augustowa od założenia do 1945 r., Suwałki 1997, s. 22-23.
1118 AGAD Warszawa, MK, nr 410, k. 419-422.
1119 AGAD Warszawa, Zb. Dok. Perg., nr 3915.
1120 W. Batura, A. Makowski, J. Szlaszyński, Dzieje Augustowa..., op. cit., s. 16-38.
1121 BAN Wilno, F. 1, nr 348; P. Czyżewski, Starostwo wasilkowskie w XVI-XVIII wieku, Białystok 1997 (praca magisterska w Instytucie Historii Uniwersytetu w Białymstoku).
Перевод на русский (машинный)
Восток Длинный (об. 3 Мая), на север Мостовая вель Гродненская, Вербшова вель Вербна, на юг Краковская (об. Войска Польского). На Рыночной площади, в углу, откуда выбежала ул. Немецкая, было построено придворное здание. Об этом упоминает инвентарь 1565 года: В городе Августе есть дом в Рынке, на углу, за углом,1116, Шахматную площадь улиц дополняли: В ул. Лябия, ведущая с юга за рыночными зданиями, а с севера замковая площадь была около 5 кварталов, а с севера около Млынска и, кроме того, близка к реке Рыгрова. С запада эти улицы соединяли мостовой, на западе возле Вербной Квасной. Ул. Посвящна, лежащая за костелом, принадлежала. Жители поселка обрабатывали 127 земель.1117. В 1564 г. жители Августова жаловались на нехватку лугов и сеножек. Они пытались обустроить луга за Неттой, на территории, принадлежащей гродненскому староству, но тогда тысячам лесничим гродненского леса подвергались, потому что, если какое-либо искусство перешло на ту сторону нетты в свою гродненскую пустыню, то сразу же подкармливали их под луги.1118. Король Сигизмунд Август отправил своих ревизоров Григория Волловича городского гродненского, Яна В. И. Чеславовича лесного Перстуньского и Фржецкого Бернацкого, заменяющего Хвалчевского, которые измерили 74 ил. для августовских пригородов: Жарнова, Туровка, Бернатек. Кроме того, город получил по реке Беленьку лежа.1119. 10 марта 1568 г. тот же монарх снова приказал ревизорам о. Адаму Пилховскому и Дибовскому провести измерение копьем городских земель. В 1569 г.
Он добавил к городу 12 итал. под названием Застенек, там возник четвертый августовский пригород Устьянек.1120.
8 декабря 1566 г. король сделал место города Василькова, на месте пустынного источника с таким названием, принадлежащего к гродненскому лесу, уже на территории Троцкого воеводства. На сейме Союза в Люблине 21 апреля 1569 г. Сигизмунд Август по просьбе советников, действующих от имени васильковских жителей de praefectura nostra de terrai! Нестабильность административной принадлежности была также обусловлена тем, что в городе находилась часть королевской земли, расположенная уже за рекой Соколдкой. Вместе с местностью произошла замена, когда кусок земли от г. Ежи [Курзнецкого] был отнят у Васильков. В 1582 году плебанец добронравский требовал от своего прихода десятину, так как он отдавал ее за васильковую область.1121.
Город был расположен на сыром корне. Обращает на себя внимание очень красивое, регулярное шахматное планирование города. В центре системы был огромный рынок (200x135 м). Из его углов выбежали две улицы. Исключением была одна из улиц, доходящих до рынка, в ее половине, что было, вероятно, реликтом более раннего поселения. Однако в Заблудивове приходская церковь не была расположена на рынке.
Не без значения был тот факт, что Васильков был важным дополнением к Тыкоцину. Функцию старосты выполняли Тыкочинские старосты, сначала Иов Прейтфус, строитель тыкоцинской крепости, а после него Л. Гурницкий. В письменных источниках мы находим указания, даются старостам Васильковскому, чтобы он поставлял дерево строившему замок в Тыкоцине.
Сноски
1116 Варшава, Арх. Потоцких из Радзыня, No 213; Й. Вишневский, Неизвестный оригинал, стр. 432.
1117 В. Батура, А. Маковский, Я. Шлашинский, История Августова с момента основания до 1945 года, Сувалки 1997, стр. 22-23.
1118 Варшавская АГАД, МК, No 410, к. 419-422.
1119 Варшавская академия наук, No 3915.
1120 В. Батура, А. Маковский, Я. Шлашинский, Д. Августов..., op. cit., с. 16-38.
1121 BAN Вильнюс, Ф. 1, No 348; П. Чижевский, Васильковское староство в XVI-XVIII веках, Белосток 1997 (мастерская работа в Институте истории Университета в Белостоке).