Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 224, с. 420-421
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 420-421
Оригинал (по-польски)
odzwierciedla nieudaną akcję osadniczą1108. Jako miasto wymieniają ją rejestry iinwentarze z 1715, 1744, 1775, 1794, 1834 i 1835 r. 1109 Miejscowość położona była na trakcie z zamku Supraśl (dziś Gródek nad Supraślą) do Brzostowicy Wielkiej, należących do Aleksandra Chodkiewicza (zm. 1549 r.). Jeśli Hołynka. była miastem, gdzie ustanowiono myto, wówczas utrudniałoby to komunikację w obrębie jednej własności ziemskiej i nie należy się dziwić, że Chodkiewicz, ówczesny dzierżawca knyszyński, musiał należeć do przeciwników lokacji. W sąsiedztwie Hołynki leżały też wzmiankowane w re-
gestach Gobiaty.
Dawne miasto Zygmuntowo, późniejsza Hołynka nad Świsłoczą na mapie sztabowej w skali 1:100 000,
Na omawianym terenie pojawiły się najwcześniejsze próby planowania urbanistycznego zgodnego z konwencjami nowożytnymi. Dotyczy to miast
Zabłudowa (lokacja 1553 r.), Augustowa (lokacja 1557 r.) i Wasilkowa (lokacja 1566 r.). Plany ich wyodrębnia od wcześniejszych bardzo regularny, szachownicowy układ ulic, zintegrowanie z siedliskami użytków ogrodowych i rolnych, a były wyraźną popularyzacją antycznych rzymskich urbanistycznych. Rozpowszechnienie upraw warzyw i owoców skłaniało do wymierzania w sąsiedztwie działki siedliskowej odpowiadającej jej parceli pod ogród. Miasta pozbawione były funkcji obronnych, co skłaniało do ekstensywnego układu, rozległych szerokich placów rynkowych, poszerzonych ulic, pomimo skromnej liczby ludności nowo zakładanych miasteczek. T. Zarębska pisała: Na rozluźnienie ich zabudowy i zakładanie stref ogrodowych o działkach projektowanych podobnie do parceli budowlanych wywarł zapewne wpływ także humanistyczny zwrot ku naturze, potrzeba przebywania wśród zieleni, posiadanie chłodnika, wirydarza czy altany. Niezwykle duża liczba działek w projektowanym Wasilkowie czy Augustowie świadczy o tym, że nie wszystkie były od razu zabudowywane, ale stanowiły rezerwę terenów budowlanych, służąc tymczasem jako ogrody. Były to miasta powstałe w wyniku prac prowadzonych nad pomiarą włóczną. O ile Augustów czy Wasilków powstały w obrębie dóbr własnych króla Zygmunta Augusta, to Zabłudów leżał we włości Grzegorza Chodkiewicza, co świadczy jak szybko wzory z majętności królewskich przenoszone były do miast wielkopańskich.
Ciekawych obserwacji dostarcza dokument lokacyjny Zabłudowa. Wystawił go w Krakowie 21 VIII 1553 r. król Zygmunt August, majući laskavyj vzglad na podkomorego naśoho starostu kovenskoho, derżavcu kormijalovskoho i rumśiśskoho p. Hrihorja Aleksandrovica Chodkevica i na znamenitost slużb predkov i otca ego milosti, kotorymi oni nam hosudarju t Rećipospolitoj verne i pożitoćne zasluhovali tak i na cho milosti samoho slużby. 18 echo milost z molodosti let svoich u dvoru naśgoho trivajući ustavićnymi i nakladnymi służbami svoimi i nam sja stale zachowal. I protivko neprijatelej naśich na posluhach naśich i zemskich Gastokrot byvajuci utrat svoich ne litoval. I tych ćasov na veseli nasom hosudarskom i pri vnosennju i koronaciej korolevoe ej milosti i velikoe kniahini Katariny budući ku ućtivosti dvoru nasoho, z nemalym poćtom, kośtovne i uctive priechavsi dosyt nakladu i utrał svoich prinjal. (Po weselu król udał się do Knyszyna, gdzie wraz z nowo poślubioną żoną spędził kilka miesięcy)%1111.1110
Сноски
1108 W WIK. Ks. Litewskim było kilka Hotynek, spośród nich dwie to miasteczka: koło Klecka i Sopoćkiń. Por. SŁ. geogr., t. III, s. 116 i t. XV, cz. 1, s. 572. Wsie o tej nazwie spotykamy k. Hnieznej pod Wołkowyskiem, К. Mikielewszczyzny pod Mostami, jeszcze inne koło Różan i Szczuczyna Lidzkiego — J. № Rapanowicz, Slodinik пагоай naselenych punktań Grodzenskaj voblasti, Mińsk 1982, s. 65; М. A. Źućkievicz, Kratkij toponimiceskij ślovar Belorusi, Minsk 1974, s. 75.
1109 Synodus dioecesiana Vilnensis... 1744, s. 122; CPAHB Mińsk, Е. 1882, op. 1, nr 4, К. 41v; BAN Kórnik, druk nr 35 276; CPAHB Grodno, Е. 1, op. 10, nr 1079 } 1591 — inwentarze klucza Hołynka z 1834 i 1835 r. Por. też CPAHB Grodno, F. 11, op. 6, nr 167 — Plan części wsi Hołynka z 1869 r.
1110 т. Zarębska, Przemiany przestrzenne miast polskich w dobie renesansu i baroku, [w:] Miasta doby feudalnej w Europie środkowo-wschodniej. Przemiany społeczne a układy przestrzenne, Warszawa 1976, s. 217-252.
1111 Pergaminowy oryginał w kolekcji Bogdana Mikuły w Warszawie; Prawa i przywileje, nr 8, s. 66-68.
Перевод на русский (машинный)
Отражает неудавшееся поселение.1108. Городом ее называют реестры инвентаря 1715, 1744, 1775, 1794, 1834 и 1835 годов.1109 Поселение было расположено на ходу от замка Супрасль (ныне Городок над Супраслой) до Брестовицы Великой, принадлежащей Александру Ходкевичу (ум. в 1549 г.). Если Голынка. была городом, где был установлен этот знак, то это затрудняло бы связь в пределах одной земельной собственности, и не удивительно, что Ходкевичи, тогдашний арендатор Хонкишинского, должны были принадлежать.
Жесты Гобиата.
Старый город Сигизмундово, более поздняя Голинка над Свислочью на штабной карте в масштабе 1:100 000,
На этой территории появились первые попытки градостроительного планирования в соответствии с современными конвенциями. Это касается городов
Заблуждение (расположение 1553 г.), Августов (расположение 1557 г.) и Васильков (расположение 1566 г.). Планы их отделяли от более ранних очень регулярных, шахматных раскладов улиц, интеграцию с местами обитания садовых и сельскохозяйственных угодий, а были явной популяризацией античных римских урбанистических садов. Распространение выращивания овощей и фруктов склоняло в сторону. Зарембска писала: На ослабление их застройки и создание собственных садовых зон с участками, спроектированными как строительные участки, вероятно, повлиял также гуманистический поворот к природе, необходимость пребывания среди зелени, наличие холодильника, виридарса или беседок. Чрезвычайно большое количество участков в проектируемых Васильков или Августов свидетельствует о том, что не все они были сразу застроены, а являются резервами для строительства.
Интересные наблюдения предоставляет документ о местонахождении Заблуждение. Его выставил в Кракове 21 августа 1553 г. король Сигизмунд Август, имеющий доброе отношение к подкомиссии старосты Ковеньского, державца Кормяловского и румсьского с. Григория Александровича Ходкевича и к славе прежде всего. И этих людей на радость нам государям и во время Вознесения и коронации королевы и благодати и великой княжны Катарины соберут к подкупу придворного насо, с немалым почетом, костовице и чтиви пришедшие на хранение и ушедшие с новою царевною в прежние времена.1111.1110
Сноски
1108 В ВИК. Ксения Литовского было несколько Хотынок, из них два: возле Клецкого и Сопоцкинских. Ср. СЛ. Геогр., том III, стр. 116 и том XV, стр. 1, стр. 572. Село с таким названием встречаем к. Гнезной под Волковыском, К. Микелевщи под Мостами, еще одно колесо Ружан Щецин
1109 Synodus dioecesiana Vilnensis... 1744, с. 122; CPahb Минск, Е. 1882, op. 1, No 4, К. 41v; Ban Kórnik, печать No 35 276; CPAHB Гродно, Е. 1, op. 10, No 1079 1591 инвентарь ключа Hołynka от 1834 и 1835 г.
1110 т. Заремска, пространственные преобразования польских городов в эпоху Ренессанса и барокко, [в:] Города феодальной эпохи в Центральной и Восточной Европе. Социальные изменения и пространственные системы, Варшава 1976, с. 217-252.
1111 Пергаментный оригинал в коллекции Богдана Микулы в Варшаве; Права и привилегии, No 8, с. 66-68.