Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 223, с. 418-419

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 223 из 338

С. 418-419

Оригинал (по-польски)

Lunnoe?5. Tędy w. XVI w. biegła Wielka Droga z Krakowa przez Bielsk Podlaski, miasto Narew, dalej do Grodna i Wilna, łącząc się w tym miejscu z innymi gościńcami — od południa z Jałówki, Milejczyc i Brześcia, od zachodu z Suraża, Zabłudowa i zamku Supraśl (tj. Gródka nad Supraślą), od północy z Krynek, od wschodu z Wołkowyska i Słonima i od północnego wschodu z Mostów i Lidy. Położenie w tak ważnym węźle drożnym upoważniało Królowy Most do bycia miastem. Nawet mapa guberni grodzieńskiej z 1856 r. nazywa Mostowlany miasteczkiem. Innych wzmianek o pełnieniu funkcji miejskich nie znamy, choć w układzie miejscowości odnaleźć można by pewne elementy układu miejskiego: w części północnej ulicówkę wiodącą do skrzyżowania z drogą do przeprawy przez rzekę, w centrum osady cerkiew założoną w XVI w., w zachodnim skraju charakterystyczne skrzyżowanie dróg i w południowym założenie dworskie. Królowy Most leżał na samej granicy przedrozbiorowych powiatów, stale jednak w XVII i XVIII w. wymieniany był w parafii jałowskiej, woj. nowogródzkiego, w pow. wołkowyskim?6. W 1634 r. Królowy Most był dziedziczną własnością Jana Rohaczewskiego. Później w tej miejscowości były wzmiankowane dwa działy własności i dwa dwory, z których jeden należał do Tyszkiewiczów. Pewnie ta część Mostowlan wchodziła w skład dóbr Ciecierówka, położonych na obu brzegach Świsłoczy. Już w 1571 r. wśród dokumentów archiwum brzostowickiego Chodkiewiczów przechowywany był List p. Michaila Tiśkevica ednalnyj o puścu teterovskuju?”. W ciecierowskiej cerkwi spoczywało ciało zmarłego w 1609 r. Jerzego Tyszkiewicza, którego synowie Jan i Krzysztof dokonali wówczas podziału własności?8.

Dobra Ciecierówka istniały już w czasie, gdy w ich pobliżu lokowano miasto Zygmuntowo, o czym świadczą cytowane regesty Metryki Litewskiej. Bliższe zbadanie dziejów dóbr Ciecierówka oczekuje wciąż na historyka, choć1100110111021103

już dziś możemy powiedzieć, że rozrost tej własności następował w 1. 70-tych XVI w., gdy m.in. w 1575 r. Jerzy Tyszkiewicz w sąsiedztwie otrzymał wieś Narejki, należącą do królewskiego wójtostwa kruszyniańskiego, w dzierżawie kryńskiej1104. To m.in. właściciele Ciecierówki nie dopuścili do rozwoju miasta Zygmuntowa.

Przeciw utożsamieniu Zygmuntowa z Królowym Mostem przemawiają fakty, m.in. bliskość odległego zaledwie o 5 km od Mostowlan innego wielkiego dworu królewskiego — Kołodzieżny, w 1560 r. wzmiankowanej jako dwór starostwa wołpieńskiego1105. Starostwo to powstało co prawda dopiero w 1555 r1106. Nie da się przy obecnym stanie wiedzy odrzucić założenia, że Kołodzieżna powstała wówczas, gdy nie udała się lokacja Zygmuntowa, bądź nawet pierwszy z regestów mówiłby właśnie o tym, że na inne miejsce przenosi się folwark, bo planuje się akcję lokacyjną miasta. Czym jednak wytłumaczyć bliskość Jałówki, miasta lokowanego zaledwie rok wcześniej przez Bonę, 21 XII 1545 r., a odległego zaledwie o 7 Кт? 1107 Właśnie dla ostatniego powodu należy poszukiwać zaginionego miasta gdzie indziej, nie w Mostowlanach vel Królowym Moście.

Przyciąga uwagę układ przestrzenny miejscowości położonej 14 km na północ od Królowego Mostu, usytuowanego również przy przeprawie przez Świsłocz, gdzie kilka ulicówek zbiega się w miejscu lokalizacji cerkwi, na dużym placu. Usytuowanie i rozplanowanie miejscowości nasuwa skojarzenia z zaginionym Zygmuntowem. Dziś osada nazywa się Hołynka, a jej nazwa

Сноски

1100 AWAK, t. XXX, s. 266; J. Maroszek, Dvorjanskoe imenie v Mostovlanach — mesto roźdenija К. Kalinovskogo, „Kastus Kalinoński 1838-1864”, Grodno 1988, s. 69-73.

1101 Por. m.in. Status animarum parafii Jałówka z 1634 r. MN Kraków, Bibl. Czart., nr 1775, s. 883-885; Również w 1715 r. - AGAD Warszawa, Biblioteka Załuskich, nr 205, К. 37v; 1744 r. - Synodus dżoecesis Vilnensis... 1744, Wilno 1744, s. 122.

1102 Arch. sb., t. IV, s. 243-245.

1103 AWAK, t. I, s. 22-26. Jan Tyszkiewicz otrzymał wówczas część dóbr Ciecierówka położoną na prawym brzegu Świsłoczy, gdy Krzysztof na lewym brzegu. O takim podziale własności możemy wnioskować z faktu, że w późniejszym czasie Mostowlany były własnością Szczęsnego Tyszkiewicza, syna Krzysztofa, znanego fundatora dominikanów różanostockich — por. J. A. Chrapowicki, Diariusz, t. I, Warszawa 1978, s. 288. Zob. też E. Bończak-Kucharczyk, J. Maroszek, Dokumentacja ewidencyjna parku w Mostowlanach, Białystok 1985 (maszynopis PSOZ Białystok).

1104 AGAD Warszawa, Arch. Kameralne, nr 464, s. 338.

1105 Piscovaja kniga grodnenskoj ekonomii, t. I, Vilna 1881. Dwór Kołodzieżna istniał już w 1486 r. — J. Wiśniewski, Zarys dziejów osadnictwa na Białostocczyźnie, [w:] Atlas gwar wschodniostowiańskich Białostocczyzny, t. I, Wrocław 1980, s. 19. Istnienie tego dworu autor wiązał z obsługą wielkiej drogi z Grodna do Brześcia nad Bugiem, na której wzniesiono też inne dwory: Krynki (był już w r. 1429) i Białowieżę (istniał w 1409 r.). Dwór Kołodzieżna leżał na skraju puszcz grodzieńskich. W 1559 r. granicę puszczy opisywać zaczęto od dworu Kołodzieżnej, doliną rzeczki Kołodzieżanki (uchodzącej do Świsłoczy na północ od Mostowlan), do Drogi Narewskiej (tj. z Podlasia do Grodna) i dalej do Krynek — por. Revizija puść, s. 28-29.

1106 W 1555 r. zmarł bp Paweł Holszański, a należąca do niego Wołpa spadła kadukiem na króla — por. W. Karpyza, Kościół w Wołpie, „Białostocczyzna” 1990, nr 4(20), s. 25.

1107 Zygmunt August król, na przyczynę królowej Bony, matki swej, prawo magdeburskie, którym i mieszczanie grodzieńscy sądzić się zwykli miasteczkowi Jałówce postąpił i darował. Nowe miasto położone było nad rzeką Jałówką. Por. LMV, t. 1 [1]. (1380–1584), nr 342, s. 78; Opisanie dokumentov, s. 394; AGAD Warszawa, APP, nr 15, s. 110. Zbieżność lokacji Zygmuntowa i Jałówki jest symptomatyczna, gdyż świadczy, że właśnie w tym czasie prowadzono w tych okolicach akcję osadniczą w dobrach królewskich. Szerzej o starostwie jałowskim zob. N. Ciwoniuk, Rozwój osadnictwa w starostwie jałowskim od XVI do końca XVIII wieku w świetle toponimii, „КНКМ”, r. 31: 1983, nr 1, s. 3-52.

Перевод на русский (машинный)

Lunnoe?5. Туда в XVI в. проходила Большая дорога из Кракова через Бельск-Подляски, город Нарев, далее в Гродно и Вильнюс, соединяясь в этом месте с другими гостями с юга от Ялвы, Милейчице и Бреста, с запада от Сурожа, Заблуждя и замка Suprasl (т.е. Других упоминаний о городских функциях мы не знаем, хотя в системе населенного пункта можно было бы найти некоторые элементы городской системы: в северной части ул., ведущей к перекрестку с дорогой через реку, в центре поселка церковь была основана в XVI веке, в западной окраине характерный перекресток дорог и в южной. Королевский мост лежал на самой границе досудебных повятов, постоянно один и тот же приход. Вероятно, эта часть моста входила в состав имущества Цецеровки, расположенного на обоих берегах Свислочи. Уже в 1571 г. среди документов архива берестовицкого Ходкевичей хранилось письмо г. Михаила Тишкевича об остатке тетеровской собственности?». В теровской церкви лежало тело умершего в 1609 г. Ежи Тышковича.

Хорошие Цицероны существовали уже в то время, когда рядом с ними располагался город Сигизмундово, о чем свидетельствуют цитируемые режесты Литовской Метрики. Более подробное изучение истории богатств Цецеровка все еще ждет историка, хотя1100110111021103

Уже сегодня мы можем сказать, что рост этой собственности происходил в 1 70-х годах XVI века, когда, в частности, в 1575 году Ежи Тышкевич по соседству получил деревню Нарейки, принадлежавшую царскому крузинянскому войтованию, в кривную аренду.1104. Это, в частности, владельцы Ciérórka не допустили развития города Сигизмундова.

Против отождествления Сигизмундова с Царским мостом говорят факты, в том числе близость к другому великому королевскому двору Колодзежному, который в 1560 году упоминается как королевский двор Волпинского староства.1105. Это староство возникло, правда, только в 1555 году1106. Нельзя при нынешнем состоянии знаний отбросить предположение, что Колодзейная была создана тогда, когда не удалась локация Сигизмундова, или даже первый из режестов говорил бы именно о том, что на другое место переезжает фольварк, потому что планируется местная акция города. Но чем объяснить близость Яловки, города, расположенного всего год назад через Бону, 21 декабря 1545 года только о далеком, а не о.1107 Именно по этой причине следует искать затерянный город в другом месте, а не в Мостовланах, где находится Королевский мост.

Привлекает внимание пространственная планировка населенного пункта, расположенного в 14 км к северу от Королевского моста, также расположенного на переправе через Свислоч, где несколько улиц сходятся в месте расположения церкви, на большой площади. Расположение и планировка населенного пункта вызывает ассоциации с пропавшим Сигизмундовым. Сегодня поселение называется Голинка, а его название

Сноски

1100 АВАК, том XXX, с. 266; Я. Марошек, Дворянские имена в Мостовланах город рожан К. Калиновского, «Кастус Калинонский 1838-1864», Гродно 1988, с. 69-73.

1101 Ср.: Status animarum прихода Ялвы от 1634 г. MN Краков, Библ. Чарт., No 1775, с. 883-885; Также в 1715 г. - AGAD Варшава, Библиотека Залуских, No 205, К. 37v; 1744 г. - Синод joecesis Vilnensis... 1744, 122.

1102 Сб., том IV, с. 243-245.

1103 AWAK, том I, стр. 22-26. Ян Тышкевич получил тогда часть имущества Cieręrka, расположенного на правом берегу Свислочи, когда Кшиштоф на левом берегу. О таком разделе собственности мы можем заключить из того факта, что в более поздние времена мостовляны были собственностью Щасного Тышкевича, сына Кшиштофа, известного учредителя доминиканцев Розенстокских том А.

1104 АГАД Варшава, арх. Камерное, No 464, с. 338.

1105 Писковая книга Гродненской экономики, том I, Vilna 1881. Королевский двор Колодзейская существовал уже в 1486 году Й. Вишневский, Очерки истории поселений на Белостокском вокзале, [в:] Атлас восточнославянских гудок Белостокщины, том I, Вроцлав 1980, с. 19. Существо этого королевского дома было связано с бюстом. 28-29.

1106 В 1555 г. епископ Павел Гольшанский умер, а принадлежащая ему Волпа пала ладаном на короля поручик В. Карпица, Церковь в Волпе, «Белостокщина» 1990, No 4 (20), с. 25.

1107 Зигмунд Август, по причине царицы Боны, матери своей, Магдебургское право, которым и гродненские старосты судят обыкновенные городки Ялвице и простил. Новый город был расположен на берегу реки Ялвы, т. 1 [1]. (1380 1584), No 342, стр. 78;