Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 222, с. 416-417
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 416-417
Оригинал (по-польски)
Dlaczego nie notuje ZŻygmuntowa żadna z map XVI-wiecznych starostwa knyszyńskiego1095
Duży rozmach powzięty przy zakładaniu tego miasta, dogodna dla osadników 15-letnia wolnizna, zwolnienia od ceł, wreszcie nadanie królewskiego imienia, położenie w terenie, gdzie Bona i Zygmunt August prowadzili dzieło domeny monarszej, każe szukać zaginionego miasta, dokładnie je umiejscowić oraz zastanowić się nad rolą, jaką mu monarchowie wyznaczyli i dlaczego tej roli nie spełniono.
Wrócić raz jeszcze należy do samego źródła1096:
Folwark Zygmuniow.
Przywilej królowej Bony, który w sobie zamyka posadzenie znowu i zbudowanie folwarku nad rzeką Mitth w starostwie grodzieńskim. W Krakowie w piątek przed Niedzielą Kwietną. Podpis ręki królowej Bony z pieczęcią. Litt.
Wolność od ceł i postanowienie wójta w folwarku albo miasteczku nowym Zygmunthowskim, w Ciecierowce, w Brzostowicy Gobiata, Missiles.
1546. Fascykuł listów papierowych, w których się zamykają listy dwa Zygmunta króla, jednym kształtem, któremi wolność daje od ceł w Królestwie, prowincji miasteczka nowego Zygmunthowskiego dozwala do wyjścia 15 lat. W Krakowie, we czwartek po niedzieli nazwanej Judica, królowania roku 40, podpis ręki Tomasza Soboty Rzeczpospolitej kanclerza z pieczęcią.
1546. Listy królowej Bony, któremi uczciwego Jędrzeja Koszczyncha z Wąsosza wójtem w miasteczku Zygmuntowie czyni, w Krakowie, we czwartek przed niedzielą Kwietną. Podpis ręki królowej Bony z pieczęcią.
List pospolity do królowej Bony, podpisu nie masz. Kopia z przywileju na fundusz miasteczka Zygmuntowa Minutha. Zgoda między Aleksandrem Kothowiczem wojewodą nowogrodzkim1097 i szlachcicem Jędrzejem i Assutą Gobiatyczami, z przyczyny pewnych nienawiści w dobrach dziedzicznych,
w przerzeczonych częściach Ciecierowski, Brzostowicy i Gobiacie, w powiecie grodzieńskim przed księgami królewskiemi wyznanie uczynili. Data nie zapisana?3.
Wyliczenie dóbr ziemskich, z którymi graniczyło zakładane miasto, a z którymi wraz Z lokacją pojawiły się pewne nienawiści, rozwiązuje zagadkę zaginionego miasta Żygmuntowa. Sąsiedztwo z Brzostowicą, Gobiatami i Ciecierówką wyklucza możliwość położenia nad Nettą, na miejscu lub w sąsiedztwie Augustowa. Miejscowości te były usytuowane na pograniczu pow. wołkowyskiego województwa nowogrodzkiego z pow. grodzieńskim województwa trockiego. Komplikuje poznanie przeszłości tego obszaru dzisiejsze pograniczne położenie pomiędzy Białorusią a Polską, gdyż przez ten teren z płd. płynie graniczna rzeka Świsłocz. Właśnie nad Świsłoczą lokowano Zygmuntowo. Kopista sumariuszy Metryki Litewskiej, przekręcając nazwiska i niedbale formułując regesty musiał przez nieuwagę opuścić nazwę tej rzeki i sąsiedni wyraz brania. Pierwszy regest winien brzmieć: Przywilej królowej Bony, który w sobie zamyka: posadzenie z now[iJu i zabudowanie folwarku zygmuntowskiego, nad rzeką [Świsłoczą i brania - J. M.] myt, w starostwie grodzieńskim. Z wyrazu myto urobiono nazwę rzeki, wydawcy moskiewskich sumariuszy odczytali ten wyraz jako nad rzeką Миа, gdy w sumariuszach z Archiwum Potockich zapisano: nad rzeką Mitth. W okolicy tej płyną niewielkie strumienie: od zachodu Kołodzieżanka, Jałówka, Nietupa, od wschodu Brzostowiczanka, Ciecierówka i Kamionka. Żadna z tych nazw nie jest nawet zbliżona do Mitth, czy Mity, który to termin musiał określać myto pobierane do skarbu hospodarskiego przy przejeździe przez Świsłocz. Zresztą poprzedzający wpis w sumariuszach Metryki Litewskiej dotyczył nadania Bonie prawa pobierania myta na moście przez Niemen w niedalekich Mostach w 1540 г1099. J. Wiśniewski uważał, że oba dokumenty były równoczesne — dla Mostów i regulacji folwarku Zygmuntowo.
Nad Świsłoczą położona jest wieś Mostowlany, do XVIII w. zwana Królowym Mostem. Etymologia nazwy mogłaby odnosić się do sytuacji pobierania tam myta na rzecz królowej Bony. W akcie rozgraniczenia powiatów grodzieńskiego z wołkowyskim pisze się, że granica biegła zabludovskuju granicu о Dorogu Velikoju, kotoraja idet do Koroleva Mostu, odtole zostavujući p. krajćogo [Jerzego Chodkiewicza, dobra Brzostowica Wielka -J. M.|, k staromu dvoru volpenskomu, granicoju volpenskoju о Nemen vyse1098
Сноски
1095 BU Wilno, F. 23, nr 129, 131, 132, 134, 135.
1096 AGAD Warszawa, APP, nr 15, s. 82-83. Podstawą wydania drukiem były inne kopie, przechowywane wraz z całą ML w Moskwie. Pomiędzy opublikowanymi kopiami moskiewskimi a przechowywanymi w APP w AGAD Warszawa nie ma istotniejszych różnic. Najważniejszą rozbieżnością jest określenie w moskiewskiej wersji: kopia prywileju na fundusz miasteczka Zygmunthowa Mimitha, gdy w warszawskiej wersji wyraźnie jest napisane: Zygmuntowa Minutha, co stało się przyczyną, że określenie z zakresu archiwoznawstwa stało się nazwą rzeki! Por. Opisanie dokumentov i bumag, s. 378-379; БМ, t. 1 [1]. (1380-1584), nr 278, s. 66.
1097 Kopista przekręcił nazwisko. Mowa o Aleksandrze Chodkiewiczu woj. nowogródzkim w l. 1544-1549, właścicielu Brzostowicy Wielkiej. „Kotowicz” woj. nowogrodzki nie istniał — por. J. Jasnowski, Chodkiewicz Aleksander, PSB, t. 3, s. 354; К. Czarniecki-Łodzia, Herbarz polski podług Niesieckiego, Gniezno 1875-1881, t. I, s. 163.
1098 Nieco odmienną wersję za ML, ks. Zapisów nr 1 - CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 1 przytoczyli tekst regestów wydawcy LMV, +. 1 [1]. (1380-1584), nr 278, s. 65-66.
1099 Opisanie dokumentov i bumag, s. 378.
Перевод на русский (машинный)
Почему не записывается ни одна из карт старосты Кнышинского XVI века1095
Большой размах при основании этого города, удобный для поселенцев 15-летняя свободная, освобождение от таможенных пошлин и, наконец, предоставление королевского имени, расположение на территории, где Бона и Сигизмунд Август вели работу монархического домена, заставляет искать потерянный город, точно их местонахождение и задуматься над ролью, которую ему назначили монархи, и почему эта роль не была выполнена.
Вернуться снова к самому источнику.1096:
Фольварк Зигмунов.
Привилегия королевы Боны, которая закрывает в себе посадку снова и строительство фермы на реке Митт в старостве Гродненской. В Кракове в пятницу перед Апрельским воскресеньем. Подпись руки королевы Боны с печатью. Литт.
Свобода от таможенных пошлин и решение войта в деревне или новом городе Сигизмундовском, в Цетровце, в Брестовице Гобиата, Миссилес.
1546. Увлечение бумажными письмами, в которых замыкаются списки двух Сигизмундов короля, одной формой, которую свободу дает от таможенных пошлин в Королевстве, провинциальный городок нового Сигизмунда допускает к выходу 15 лет. В Кракове, в четверг после воскресенья, названного Юдикой, царствования 40 года, подпись Томаша Субботы Речи Посполитой канцлера с печатью.
1546. Письма королевы Боны, которыми честного Енджея Кошчиньча из Вусоса воеводства в городке Сигизмундово делает, в Кракове, в четверг перед апрельским воскресеньем. Подпись руки королевы Боны с печатью.
Письмо королеве Боне, подписи нет. Копия с привилегии в фонд города Сигизмундова Минута. Согласие между Александром Котовичем воеводой Новгородским1097 и дворянином Енджеем и Асутой Гобиатичами, по причине некоторой ненависти в наследственном имении,
в отрицаемых частях Цецеровского, Брестовичи и Гобиату, в Гродненской области перед книгами царскими исповедали. Дата не была записана?3.
Перечисление земельных ценностей, с которыми граничил основанный город, а с ними вместе с местоположением появились некоторые ненависти, решает загадку затерянного города Жигмунтова. Соседство с Бжестовицкой, Гобиатами и Цецеровкой исключает возможность расположения над Неттой, на месте или в окрестностях Августова. Эти места были расположены на границе поповского воеводства. Копье сумарийцев В. Метрика, переворачивая имена и небрежно формулируя режесты, должно было по неосторожности оставить название этой реки и соседнее слово берёт. Первый режест должен звучать: Привилегия королевы Боны, которая в себе закрывает: посадку с новым[iJu и строительство зигмунтовского фольварка, над рекой [Swiswizłoczy u Ни одно из этих названий даже не похоже на Миф или Мифы, которые этот термин должен был определять, взимаемые в хозяйственную казну при проезде через Свислоч. Впрочем, предыдущая запись в суммариях Литовской Метрики касалась предоставления Бони права сбора мыта на мосту через Неман в близлежащих мостах в 1540 г.1099. Ю. Вишневский считал, что оба документа были одновременными для мостов и регулирования фольварка Сигизмундово.
Над Свислочью находится деревня Мостовляны, до XVIII в. называемая Королевским мостом. Этимология названия могла бы относиться к ситуации сбора там мыта в пользу королевы Боны. В акте разграничения гродненского повята с Волковиным написано, что граница бегла по границе о Дорогоу Великому, которья идея с Краловеческого моста.|, к старому двору вольпенского, границы вольпенского о Неменском высе1098
Сноски
1095 БУ Вильнюс, Ф. 23, No 129, 131, 134, 134, 131.
1096 AGAD Warszawa, APP, No 15, с. 82-83. Основанием для издания печати были другие копии, хранящиеся вместе со всем МЛ в Москве. Между опубликованными московскими копиями и хранящимися в АПП No 1 в AGAD Warszawa не было существенных различий. Наиболее важным различием является определение в московской версии: копия привилегии на фонд городка Сигизмундова Мимита, когда в Варшаве
1097 Копист изменил имя. Речь идет о Александре Ходкевиче Новогрудском воеводстве в 1. 1544-1549, владельце Брестовичи Великой. Kotowicz” Новгородского воеводства не существовало поручик Я. Ясновский, Ходкевич Александр, PSB, т. 3, стр. 354; К. Чарнецкий-Лодзиа, Гербня 16-го не на польском языке
1098 Несколько иную версию для МЛ, о. Записки No 1 - CAADR Moscow, F. 389, op. 1, No 1 привели текст режеста издатели LMV, +. 1 [1]. (1380-1584), No 278, с. 65-66.
1099 Документы и бумаги, с. 378.