Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 221, с. 414-415

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 221 из 338

С. 414-415

Оригинал (по-польски)

żony w 1557 r. Augustów. Kierując się wyrazami: Mitta vel Mimitha, użytymi w regestach dopatrzył się w nich Netty, nad którą leżał Augustów, gdyż w XVI-wiecznych źródłach Nettę nazywano Mietą i Metą. W pracach dotyczących osadnictwa tłumaczył, że Zygmuntowo powstało na przeciwnym niż Augustów brzegu rzeki, którą biegła granica Podlasia z pow. grodzieńskim. Stąd w regestach mowa o pow. grodzieńskim, nie o Podlasiu, gdzie leżał Augustów. Miasteczko miała poprzedzać karczma wzniesiona w 1526 r., widniejąca na grodzieńskim brzegu Netty, na jednej z map sprzed 1557 г.1088 13 J. Wiśniewski poszukując argumentów zwracał uwagę na sytuację własnościową: Zrezygnowano zapewne wtedy (w 1555 r. - J. М.) z budowy miasta Zygmuntowa. Starostwo grodzieńskie było w posiadaniu Bony, a knyszyńskie — jej syna, który w tym czasie samodzielnie już gospodarował. Po wyjeździe Bony (1556 r.) grodzieńskie też przeszło w jego ręce, faktycznie zaś może wcześniej. Zygmunt August, a raczej jego urzędnicy mogli więc zmienić poprzednie projekty i zamiast Zygmuntowa, którego lokacja albo się nie powiodła, albo została zaniechana, zaczęli zakładać Augustów. W aktach dotyczących Augustowa nawet nie ma wzmianki, że przedtem mógł być Zygmuntowem. Zygmunt August całą inicjatywę przypisuje sobie: „z rozkazania nasogo poceto meto saditi”. Nowe miasto w 1561 r. zwano miastem Augusta lub miastem Augustl1089.

Koncepcja Wiśniewskiego nie wytrzymuje krytyki. Dlaczego trzeba było przesiedlać miasto z jednego brzegu rzeki na drugi, gdy po obu stronach była własność hospodarska i względnie dobre warunki terenowe? Dlaczego na lewym brzegu Netty nie zachowały się jakiekolwiek ślady istnienia układu przestrzennego miasta? Dlaczego w 1557 r. nie wzmiankuje się nawet słowem o wcześniej podjętej akcji lokacji miasta, choć w tej mierze zrobiono tak

wiele? Dlaczego dano 10 lat wolnizny, gdy już w 1546 r. dawano 15 lat? Dlaczego zmieniono nazwę z Zygmuntowa na Augustów? Skoro istniał folwark Zygmuntowo, kosztem którego miało powstać miasto, teren musiał być zagospodarowany, skolonizowany, o zorganizowanej gospodarce rolnej, a tego w przypadku Augustowa nawet w 1557 r. nie da się stwierdzić. Widocznie chodziło o inne miasto, położone gdzie indziej.

Zagmatwana sytuacja lokacji miasta Zygmuntowa przekształconego w Augustów zastanawiała już historyków tych ziem wcześniej. Interesującą propozycję podali autorzy popularnej pracy Augustów i okolice A. Batura i Z. Zdrodowski. Wychodząc z założenia, że w regestach wyraźnie mówi się o folwarku zygmuntowskim nad rzeką Mitą zwrócili oni uwagę na główny folwark starostwa augustowskiego — Nettę, położony nad rzeką o tej samej nazwie i uznali, że było to miejsce lokacji miasta, mylnie zresztą podając rok 1090. Taką koncepcję pierwotnie uznałem w swej pracy o rzemiośle podlaskim1091. Inni badacze poszli za koncepcją S. Wiśniewskiego. A. Korgul zastanawiał się dlaczego tuż po założeniu miasta, nadaniu ulg podatkowych, wszelki słuch o mieście ginie? Można snuć tu tylko pewne przypuszczenia: może Zygmuntowo nigdy nie powstało, a wydane przywileje miały doprowadzić do założenia tego miasta w przyszłości, może założyciele tego miasta nosząc się z myślą jego lokacji poniechali jej. Dlaczego1092. Milczeniem pominął lokację Zygmuntowa Stanisław Alexandrowicz, zajmujący się procesami urbanizacyjnymi WKL, choć regesty dokumentów wyraźnie stwierdzały, że miasto położone było w starostwie grodzieńskim 1093.

20 VII 1540 r. mieszczanie grodzieńscy przedstawiali Bonie swoją sytuację i stwierdzali, że na rzece Necie ku Prusom celnicy od nich wyciągają po 3 gr od każdego wozu. Nie wymieniono nazwy Zygmuntowo, folwarku, który jak domniemywać można z regestów, tam już wówczas istniał1094,

Сноски

1088 Odnalezienie przez S. Alexandrowicza kolekcji map majątkowych północnego Podlasia w zbiorach BU Wilno, m.in. mapy z ok. 1540 r., na której zaznaczono jedynie karczmę Miethę, na lewym brzegu Netty, posiało wątpliwości J. Wiśniewskiego, który w kolejnej swojej pracy DzOPA, s. 107 powtarzając informacje o poprzedniku Augustowa, jakim według niego miał być Zygmuntów pisał: W artykule „Nieznany oryginał” błędnie uwazałem, że Zygmuntów leżał po stronie południowej rzeki i że Augustów był jego dalszym ciągiem, tylko pod inną nazwą. $. Alexandrowicz odkrytą mapę wydatował na l. 1561–1571 - рог. 5. Alexandrowicz, Mapy majątkowe północnego Podlasia, s. 279-305. Sądzę, że datację należy przesunąć wstecz i uznać, że mapa ta powstała wcześniej, przed 1557 r., gdyż brak na niej właśnie Augustowa, a tak duże przedsięwzięcie, jak lokacja nowego miasta na mapie tegoż właśnie starostwa nie mogła umknąć uwadze kartografa, który lokalizował w tym miejscu karczmę. Por. też 5. Alexandrowicz, Rozwój kartografii Wlk. Ks. Litewskiego od XV do połowy XVIII wieku, wyd. II, Poznań 1989, s. 153-155, ilustracja 21.

1089 J. Wiśniewski, DzOPA, s. 107.

1090 А, Batura, Z. Zdrodowski, Augustów i okolice, Kraków 1973, s. 14.

1091 1. Maroszek, Rzemiosło w miastach podlaskich w XVI-XVIII wieku, [w:] Studia nad produkcją rzemieślniczą w Polsce w XV-XVIII wieku, t. LI, Wrocław 1976, s. 90 i 96.

1092 А. Korgul, Rola Augustowa..., s. 95-96.

1093 $. Alexandrowicz, Geneza i rozwój sieci miasteczek Białorusi i Litwy do połowy XVII w., „Acta Baltico-Slavica”, t. VII, Białystok 1970, s. 47-108; Tenże, Powstanie sieci miejskiej Podlasia na tle wczesnych procesów urbanizacyjnych w Wik. Ks. Litewskim, „KHKM”, r. 28: 1980, nr 3, s. 413-428; Tenże, Gospodarcze, prawne i etniczne osobliwości sieci miejskiej ziem Wlk. Ks. Litewskiego w XVI-XVII w., [w:] Miasto i kultura ludowa w dziejach Białorusi, Litwy, Polski i Ukrainy, Kraków 1996, s. 61-89.

1094 AWAK, t. VII, s. 72-74 i 78-80.

Перевод на русский (машинный)

Жены в 1557 г. Августов. Руководствуясь словами: Mitta vel Mimitha, использованными в регестах, на карте указывалась Нетта, над которой лежала Августов, так как в источниках XVI века Нетта называлась Митой и Метой. В работах по поселению объяснял, что Сигизмундово возникло на противоположном от Августов берегу реки, где она проходила.1088 13 Й. Вишневский в поисках аргументов обращал внимание на ситуацию с собственностью: скорее всего, в 1555 г. Ю. М. отступали от дела о строительстве города Сигизмундова. Старость гродненская была не во владении Боны, а книшинская ее сына, который в то время уже самостоятельно управлял. После отъезда Боны (1556 г.) Гродненская тоже могла перейти в его руки. Город Августа или город Августль1089.

Концепция Вишневского не выдерживает критики. Почему нужно было переселять город с одного берега реки на другой, когда по обеим сторонам была хозяйственная собственность и относительно хорошие земельные условия? Почему на левом берегу Нетты не сохранились какие-либо следы существования пространственной системы города? Почему в 1557 г. не упоминается даже ни слова о ранее принятой акции города, хотя в этой мере сделано так

много? Почему дано 10 лет свободы, когда уже в 1546 году давали 15 лет? Почему было изменено название с Сигизмундова на Августов? Поскольку существовал Сигизмундовский фольварк, за счет которого должен был появиться город, территория должна была быть освоена, колонизирована, с организованным земледелием, а этого в случае Августова даже в 1557 году нельзя было определить. Видимо, где-то еще город находился,

Запутанная ситуация с местоположением города Сигизмундов, превращенного в Августов, уже интересовала историков этих земель. Интересное предложение сделали авторы популярной работы Августов и окрестностей А. Батура и З. Здродовский. Исходя из того, что в регестах четко говорится о месте расположения зигмундовского фольварка на реке Мита, они обратили внимание на главный фольварк старосты.1090. Это понятие я первоначально признал в своей работе о подляском ремесле1091. Другие исследователи последовали концепции С. Вишневского. А. Коргул задавался вопросом, почему сразу после основания города, предоставления налоговых льгот, любой слух о городе погибает? Здесь можно делать только некоторые предположения: может быть, Сигизмундово никогда не возникло, а потраченные привилегии должны были привести к созданию этого города в будущем, может быть, основатели этого города, имея в виду его местонахождение, упустили его.1092. Молчаливым опустил местонахождение Сигизмундова Станислав Александрович, занимавшийся урбанистическими процессами ВКЛ, хотя режесты документов ясно констатировали, что город находился в гродненском старостве1093.

20 июля 1540 г. гродненские мещане представляли Боне свое положение и констатировали, что на реке Нете к Пруссии таможенники извлекают у них по 3 гр. с каждого вагона. Не упоминается название Сигизмундово, фольварк, который, как можно предположить, существовал уже там в те времена.1094,

Сноски

1088 Находка С. Александровичем коллекции имущественных карт северного Подляшья в коллекции BU Вильнюса, в частности карты 1540 г., на которой отмечена только таверна Миета, на левом берегу Нетты, посеяла сомнения Ю. Вишневского, который в следующей своей работе Дзопа, с. 107, повторяя информацию о предшественнице Августовом. Я думаю, что дату следует перенести назад и признать, что эта карта была создана раньше, до 1557 года, потому что на ней нет именно Августова, а такое большое мероприятие, как расположение нового города на карте того же старосты не могло ускользнуть от внимания картографа, который локал в этом месте таверну. Ср. также 5. Александрович, Развитие картографии Великого Княжества Литовского от XV до середины XVIII века.

1089 М.: Воениздат, 2001.

1090 А, Батура, З. Здродовский, Августов и окрестности, Краков 1973, стр. 14.

1091 1. Марокко, Ремесло в подляских городах в XVI-XVIII веках, [в:] Исследования ремесленного производства в Польше в XV-XVIII века, том LI, Вроцлав 1976, с. 90 и 96.

1092 А. Коргул, Роль Августова..., с. 95-96.

1093 $. Александрович, Генезис и развитие сети городов Беларуси и Литвы до середины XVII в., «Акта Балтико-Славица», том VII, Белосток 1970, стр. 47-108; Того же, Возникновение городской сети Подляшья на фоне ранних урбанистических процессов в Вик. Ксения Литовского, «КХКМ», 28: 1980, No 3, стр. 413-428-е.

1094 Авак, том VII, с. 72-74 и 78-80.