Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 220, с. 412-413

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 220 из 338

С. 412-413

Оригинал (по-польски)

wielką i król wcale nie zabiegał o jego rozbudowę. Był zbudowany na miarę włości ziemskiej, którą obsługiwał, jednego z najzamożniejszych starostw w Rzeczypospolitej, ale to wszystko.

W starostwie knyszyńskim od 1551 r. funkcjonowało inne miasto — Augustów, lokowane na prawie magdeburskim, usytuowane nad rzeką Nettą, na samym skraju starostwa knyszyńskiego, w miejscu, przez które przebiegał gościniec z Grodna do Królewca. Do granicy Prus było stąd zaledwie kilkanaście kilometrów. Zalążkiem Augustowa była karczma, którą zezwolił zbudować w 1526 r. Janowi Mikołajewiczowi Radziwiłłowi jeszcze król Zygmunt Stary1078. Pierwszy znany dokument dla miasta Augustowa dotyczył kościoła i nosił datę 14 У 1551 r1079. Zygmunt August był też fundatorem cerkwi ruskiej w tym mieście, która otrzymała jako swoje uposażenie 2 wł. ziemi1080. 11 X 1553 r. w Łomży Zygmunt August dał popu Hryćkowi na cerkiew w nowo fundowanym mieście Augustowie1082. O wyodrębnionej włości augustowskiej wspominano w inwentarzach starostwa knyszyńskiego już w 1555 г1083. Dokument lokacyjny dla Augustowa wystawił Zygmunt August dopiero 17 V 1557 r. w Wilnie, wskazywał wzór miasta Wilna, dawał swobodę sądzenia się mieszczan przed landwójtem, ustanawiał dwa jarmarki — na św. Piotra i Pawła i noworoczny oraz dwa targi: sobotni i czwartkowy. Ważną rzeczą było pozwolenie na łowienie ryb w jeziorze Necku i Netcie. O latach wolnizny dokument milczał, miasto widocznie było już zasiedlone1084. Kiedy 3 VI 1564 r. król dodawał do uprzednio nadanych miastu 127 wł., dalsze 74, na których siedziały wówczas 2 wsie: Żarnowoi Biernatki, wspominał, iż w tom meste nasom nemalo ludej oselo1085, Nazwę miasto otrzymało od1081

króla Zygmunta Augusta, jako że położone było w jego osobistych dobrach. Od tego czasu datuje się herb miasta z monogramem Stigismundus Augustus z koroną. Obserwując uprawnienia mieszczan i skalę na jaką zamierzano zbudować miasto w świetle nadanych przywilejów nie można przypuszczać, by myślano o tworzeniu metropolii, czy stolicy kraju.

Założenie Augustowa jakoby miała poprzedzać lokacja innego miasta zwanego Zygmuntowem, które w 1546 r. poleciła założyć królowa Bona. Dokument lokacyjny Zygmuntowa nie zachował się. Fakt lokowania miasta odnotowano w regestach Metryki Litewskiej!!. Wpierw z polecenia Bony nastąpiło posadzenie znowu i zbudowanie folwarku zygmuntowskiego nad rzeką Mittą w starostwie grodzieńskim w 1540 r. W 1546 r. wystawiono przywilej lokacyjny na fundusz miasteczka Zygmuntowo Mimitha. Trzeci znany dokument, który wspominały sumariusze dotyczył zwolnień od ceł świeżo a fundamentis przez Bonę założonego miasteczka. Ze względu na fakt zwolnień celnych w całym państwie akt oblatowano w aktach Metryki Koronnej, mimo że Zygmuntowo leżało na Litwie w pow. grodzieńskim. Odbiorcy, oblata koronna zapewniała respektowanie wolności ceł również na ziemiach Korony Polskiej, spodziewając się, że dokument kancelarii litewskiej mógłby nie mieć mocy obowiązującej. Miasto nazwane zostało na cześć obu Zygmuntów — Starego i Młodego Króla ipsius mażestatis cui et nomine nostro её serenissimi filii nostrei Sigismuntov indidit1087. Nadawanie nazw od imion władców w tym czasie było rzeczą popularną.

W Czechowiźnie, pod Knyszynem zbudowano wielki staw zwany August. Pod Bielskiem Podlaskim założono w czasie pomiary włócznej wieś Augustowo i Bonowo (dziś Bujnowo), jeden z największych folwarków hospodarskich. Dotyczyło to również tytułów nowo erygowanych w XVI w. kościołów. Wezwanie św. Zygmunta zyskują więc kościoły rzymskie zakładane w centrach dzierżaw hospodarskich — Prużanie, Łosicach i Kleszczelach.

Dokument dla Zygmuntowa przewidywał długi, niezwykle korzystny dla osadników, aż 15-letni okres wolnizny, widocznie była to dopiero lokacja zamierzona. W nowo zakładanym mieście uczyniono wójtem Jędrzeja Koszczyncha z Wąsosza. Wśród regestów Metryki Litewskiej znajdował się osobny dokument dla wójta. Na tym urywają się wieści o Zygmuntowie. Później nigdy o tym mieście nie słychać.

Wybitny badacz dziejów osadnictwa na Podlasiu i Grodzieńszczyźnie, Jerzy Wiśniewski doszedł do wniosku, że Zygmuntowo poprzedzało zało-1086

Сноски

1078 Wiśniewski, Nieznany oryginał dokumentu lokacji Augustowa z 1557 roku, „Rocznik Białostocki”, t. III, Białystok 1962, s. 430.

1079 BU Wilno, Е. 57, В 53, nr 1373, К. 1-lv.

1080 17 II 1693 r. Jan III zatwierdzał dokument Zygmunta Augusta, nadający cerkwi

1081 włóki ziemi. AP Kraków, АМСЬ, nr 37, s. 101-116.

1082 BAN Kórnik, nr 248, К. 12.

1083 Chomętowski, Materiały do dziejów..., s. 257-258.

1084 Dokument lokacyjny miasta Augustowa opublikował J. Wiśniewski, Nieznany oryginał, s. 425-437. Poprzez tę publikację ostatecznie odrzucił powtarzaną wcześniej bezkrytyczną wiadomość o założeniu Augustowa w miejscu wsi Mostki (Mosthi), odnoszącą się do innego miasta Augustów, założonego w woj. bełskim (lokacja tamtego Augustowa dokonana została przez Zygmunta Augusta 23 VII 1549 r. Augustów był nową nazwą nadaną w miejsce tradycyjnej nazwy tej miejscowości - Mosty Wielkie.

1085 Lustracje woj. podlaskiego 1570 i 1576, s. 111. Por. też A. Korgul, Rola Augustowa w wymianie handlowej Litwy i Korony na przełomie XVI i XVII wieku, [w:] Studia nad społeczeństwem i gospodarką Podlasia w XVI-XVIII w., pod red. A. Wyrobisza, Warszawa 1981, s. 91-104.

1086 Opisanie dokumentov i bumag, s. 378.

1087 Por. Opisanie dokumentov i bumag, s. 378; Oblata dokumentu w AGAD Warszawa, MK nr 70, k. 527-527v.

Перевод на русский (машинный)

и король не стремился к его расширению. Он был построен в меру земли, которую он обслуживал, одного из самых богатых староств в Речи Посполитой, но это все.

В Кнышинском старосте с 1551 года функционировал другой город Августов, расположенный на магдебургском праве, расположенный на реке Нетта, на самом краю старосты Кнышинского, в месте, через которое проходил гость из Гродно в Кралевец. До границы Пруссии было всего несколько километров. Залогом Старого города был королём Яном Рябчиком.1078. Первый известный документ для города Августова касался церкви и носил дату 14 U 1551 г.1079. Сигизмунд Август был также основателем русской церкви в этом городе, которая получила в качестве своего заработка 2 итальян. земли1080. 11 X 1553 г. в Ломже Сигизмунд Август дал поп Гричко на церковь в новопостроенном городе Августове1082. О отдельной августовской собственности упоминалось в инвентарях старосты Кнышинского уже в 1555 г1083. Документ о местоположении для Августова выставил Сигизмунд Август только 17 V 1557 г. в Вильнюсе, указывал образец города Вильнюса, давал свободу суждения горожан перед ландувитом, устанавливал два ярмарки на Санкт-Петра и Павла и новогоднюю ярмарку, а также две ярмарки: субботнюю и четверговую. Важным было разрешение на ловлю рыбы в озере Нек и Нельт.1084. Когда 3 июня 1564 г. король прибавил к ранее предоставленным городу 127 ил., еще 74, на которых сидели в то время 2 села: Жарновой Бернатки, вспоминал, что в этом городе нас мало было людей.1085Название город получил от1081

короля Сигизмунда Августа, так как он находился в его личных владениях. С тех пор датируется герб города с монограммой Stigismundus Augustus с короной. Наблюдая за полномочиями мещан и масштабами, в которых намеревались построить город в свете предоставленных привилегий, нельзя предполагать, что речь идет о создании метрополии или столицы страны.

Предположение Августова якобы должно было предшествовать местонахождению другого города, называемого Сигизмундовым, который в 1546 г. приказала основать королева Бона. Документ о местоположении Сигизмундова не сохранился. Факт размещения города был зафиксирован в Регестах Литовской Метрики!. Сначала по указанию Боны было снова посадлено и построено зигмунтовский фольварк на реке Мит. Реципиенты, обеты короны обеспечивали уважение к свободе таможенных пошлин также на землях Польской Короны, рассчитывая, что документ литовской канцелярии может не иметь силы. Город был назван в честь обоих Сигизмундов Старого и Молодого Короля ipsius mažestatis cui et nomine nostro serenissimi filiti nostrei Sigismuntov Idit1087. Имена правителей в то время были популярны.

В Чехове, под Кнышином, был построен большой пруд под названием Август. Под Бельско-Подляском во время измерения копья была основана деревня Августово и Бонно (сегодня Буйново), один из крупнейших фермерских хозяйств. Это касалось также названий недавно эригированных в XVI в. церквей. Сигизмунда получают римские церкви, основанные в центрах Пруссии.

Документ для Сигизмундова предусматривал долги, чрезвычайно выгодные для поселенцев, до 15-летнего свободного времени, по-видимому, это было только предполагаемое место. В новообразованном городе было объявлено войтом Яржея Кошчиньха из Уссоса. Среди режесс Литовской Метрики был отдельный документ для войта. На этом потом о Зыгунте не слышно.

Выдающийся исследователь истории поселений на Подляшье и Гродненщине Ежи Вишневский пришел к выводу, что Сигизмундово предшествовало поселения.1086

Сноски

1078 Вишневский, Неизвестный оригинал документа места Августова 1557 года, «Ежегодник Белостокский», том III, Белосток 1962, стр. 430.

1079 БУ Вильнюс, Е. 57, В 53, No 1373, К. 1-л.

1080 17 февраля 1693 г. Иоанн III утвердил документ Сигизмунда Августа, приносивший церкви

1081 Земляные нити. А.П. Краков, АВН, No 37, с. 101-116.

1082 Банк Курник, No 248, К. 12.

1083 С. 257-258. - Материалы для истории.

1084 Городской документ Августова опубликовал Й. Вишневский, Неизвестный оригинал, стр. 425-437. Через эту публикацию он окончательно отверг повторяющееся ранее некритическое сообщение об основании Августова на месте села Мосты (Mosthi), относящегося к другому городу Августов, основанному в Белском воеводстве (место этого Августова было сделано Сигизмунда Августа 23 июля 1549 года это название было новым.

1085 Люстрации Подляского воеводства 1570 и 1576 гг., стр. 111. Ср. также А. Коргул, Роль Августова в торговом обмене Литвы и короны на рубеже XVI и XVII веков, [в:] Исследование общества и экономики Подляшья в XVI-XVIII вв., под ред. А. Вырабиша, Варшава 1981, с. 91-104.

1086 Документы и бумаги, с. 378.

1087 Ср. Описание документов и бумаг, стр. 378; Облата документа в AGAD Warszawa, MK No 70, к. 527-527v.