Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 217, с. 406-407

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 217 из 338

С. 406-407

Оригинал (по-польски)

Miasto Knyszyn znalazło się w obrębie wójtostwa długołęckiego. Podlegało jego władzy sądowej. W zachowanej księdze miejskiej knyszyńskiej z czasów starosty Piotra Chwalczewskiego czytamy: Poczynają się akta albo sprawy sądów miasta knissinskiego z urzędu dane od ur. p. Piotra Chwaliczowskiego rzące zamków i dworów KJM WKL starosty knissinskiego etc. Natenczas namiesnikiem będącego od JM szl. Mathuscza Przestrzelskiego wójta długotęckiego sławatnych panów Stanisława Magnussa wójta, Marcina Zielonego burmistrza, Simana Rudobrodego, Adama Wagrowskiego, Stanisława Worszę, Jaczka Kuczińskiego ławników przysięgłych, a rackich miesczkich Jakuba Schaffieia, Wojciecha Drasdza, Piotra Kuropathwę, Hwiedora Klucznika etc. W pierwy piątek po wstępnej niedzieli, to jest 16 dnia lutego, lata bożego 1554 [16 II 1554 r.]1068,

W czasach Zygmunta Augusta uruchomiono urząd referendarii podlaskiej. Funkcjonował on już w 1545 r. W 1565 r. referendarzem podlaskim (referendarius causarum Podlasiensium) został Adam Pilchowski znany działacz agrarny z czasów Bony. Referendarz podlaski prowadził rozpoznania i sprawy, i wydawał wyroki wespół z osobami znającymi prawo, delegowanymi przez króla. Do referendariatu podlaskiego przychodziły sprawy w apelacji od sądów ziemskich bielskich, brańskich, suraskich, mielnickich, drohickich, sądów podkomorskich bielskich, mielnicko-drohickich, sądów radzieckich i wójtowskich wszystkich miast i miasteczek podlaskich. Sąd referendarski podlaski decydował niekiedy i w pierwszej instancji. Miało to wtedy miejsce, gdy jedna ze stron posiadała egzemt sądowy, np. w 1545 r. w procesie z Radziwiłłami z Goniądza.

Ciekawe, że do sądów podlaskich referendarskich należały sprawy przychodzące w apelacji od sądów magdeburskich wszystkich miast WKL. Referendariat podlaski miał więc szerszy zasięg działalności niż województwo podlaskie. Był on najwyższą instancją dla wszystkich obywateli cieszących się prawodawstwem zapożyczonym z Polski, czy to ziemskim podlaskim, czy miejskim magdeburskim 21. Może pozostałością działalności referendariatu podlaskiego jest jedna z ksiąg należąca do serii Metryki Litewskiej, nr 79, licząca 410 kart, którą zatytułowano: Regestrum libri metrices MDL Decretorum Podlascentium ab anno 1555 ad annum 1558 za króla Zygmunta Augusta1070, W AGAD w Warszawie do 1944 r. znajdowała się taka księga — Acta appellationum terrarum Podlachiense.1069

Jedną z najważniejszych zmian wprowadzonych przez Chwalczewskiego była likwidacja wielkich wójtostw, które powstały w wyniku akcji kolonizacyjnej prowadzonej przez Mikołaja Radziwiłła we włości goniądzkiej. Takimi wójtostwami były:

wójtostwo dobrzyniewskie, którego siedzibą były Jurowce,

wójtostwo grodziskie, którego siedzibą była Krzywa1071,

wójtostwo długołęckie, którego siedzibą było Pęskie,

wójtostwo kalinowskie, którego siedzibą była Kalinówka,

wójtostwo knyszyńskie, którego siedzibą był Knyszyn,

wójtostwo zabielskie, którego siedzibą były Karpowicze.

Сноски

1068 Por. Akta albo sprawy.

1069 LT. Baranowski, Adam Pilchowski — działacz agrarny z czasów zygmuntowskich, „Przegląd Historyczny”, r. 20: 1916, s. 141-151.

1070 AGAD Warszawa, APP, nr 18, s. 633-680.

1071 Uposażeniem wójta grodziskiego była Krzywa. P. Chwalczewski przedstawił referendarzowi zarządzającemu domeną królewską ks. A. Pilchowskiemu kwestię konieczności skupienia tego wójtostwa: Podle granice wołości tego dwora grodziskiego przyległ dworzec 1 mienie nieboszczyka pana Jasieńskiego, kuchmistrza КЛМ przezwiskiem nazwane Krzywe. Którego imienia, jako mi pan star. knyszyński sprawę dał jest wł. 3, albo więcej, które imienie leży, pod puszczą grodzińską, nad rzeką Brzozową, na której rzece jest młyn Kruk nazwany, prawie pod samą puszczą zbudowany, przy którym młynie jest kilku poddanych tegoż imienia, którzy, jakom wziął sprawę, czynią na puszczy szkodę, bo są strzelcy. A iż, jako mi sprawa jest dana, nieboszczyk Jasieński to imienie prawem wójtowskim dzierżał, a nie dziedzicznem, tedyby dobrze było, aby КЛМ raczył tam wysłać komisarze swe, aby się dowiedzieli, za czem potomkowie pana Jasieńskiego to imienie dzierżą: jeśli prawem wójtowskim, aby byli skupieni, a jeśli prawem dziedzicznem dzierżą, aby im była za to imienie odmiana na inszem miejscu dana. Albo też, aby JKM potomki pana Jastefiskiego przed się pozwawszy, prawa, za czem to imienie dzierzżą im przed sobą położyć rozkazać raczył. Bo gdzieby to imienie do ręku JKM przyszło, byłoby wielką obroną puszczy, ponieważ tam pod puszczą imiona ziemieńskie, jako pana Karpia [=Karpowicze] i [Kurzenieckich] starościców pińskich [Jasionówka i Kalinówka] leżą. — por. W. Chomętowski, Materiały do dziejów..., s. 247-248; Inny przykład pochodzi z dóbr tykocińskich. Jan Szymkowicz star. tykociński. Jeden z wójtów, trzcianeński Stanisław Kulesza skarżył się królowi, iż przodkowie jego i on sam w siele Trzcianym, tak za pana Stanisława Olbrychtowicza Gasztołda wojewody trockiego, i ojca jego Olbrychta Marcinowicza Gasztołda wojewody wileńskiego, kanclerza WKL, jako i za przodków Gasztołdów wójtami byli. I na te wójtostwo trzcianeńskie 10 wł. tamże w Trzcianej trzymali, z których wrzkomo służbę ziemską służywali. Ale w czasie przeprowadzania pomiary włócznej włości tykocińskiej mierniczy królewski Paweł Kotowicz pomierzając na te włóki grunty zamku naszego tamtejszego tykocińskiego, te 10 wł. jego do sioła poddanych naszych г folwarku tamtejszego trzciańskiego wymierzył i u nich wziął, a jemu га to odmiany dać nie chciał, dla tej przyczyn, iż ten wójt prawa swego, za czym te 10 wt. trzymał, przed nim nie pokładał. Pytany gdzie są prawa stwierdził, że jeszcze za jego dziada nieboszczyka Kuleszy poginęły. Król Żygmunt August nakazał aby referendarz podlaski ks. Adam Pilchowski wespół z podstarościm wyjechawszy oglądał tego zaścianka, gdzie będzie bez przekazy porządku naszego własnemu, kazawszy do niego, czego nie dostawać będzie puszczy naszej tamesznej przymierzyć, jakoby spełna było 10 wł. jemu dał i ograniczył i do nas opisał, a my to potym jemu listem naszym potwierdzić rozkazujemy. Por. AGAT Warszawa, Kapicjana, nr 48, s. 67-71.

Перевод на русский (машинный)

Город Кнышин оказался в составе войтования длинноленского. Подчинялся ему и т.д. В сохранившейся городской книге Кнышиньского времен Петра Хвалчевского мы читаем: Начинаются дела или судебные дела Книсинского города с должности, данной от г. П. Хвальчевским замками и особняками ЕКВ ВКЛ мэра Книсинского и т.д. В первую пятницу после первого воскресенья, 16 февраля, лето Господне 1554 [16 II 1554]1068,

Во времена Сигизмунда Августа был открыт референдарский орган подляской судебной инстанции. Он действовал уже в 1545 году. В 1565 году. был референдумщиком подляшским (referendarius causarum Podlasiensium) Адам Пилховский, известный аграрный деятель со времен Боны. Референдум подляский вел допросы и дела, и выносил приговоры вместе с известными короля. В ходе судебного разбирательства с крымчанами.

Интересно, что к подляским судам принадлежали дела, поступившие в апелляционной инстанции из Магдебургских судов всех городов ВКЛ. Референдум подляский имел более широкий охват деятельности, чем Подляское воеводство. Он был высшей инстанцией для всех граждан, пользующихся законодательством, заимствованным из Польши, будь то земельный подляский или муниципальный подсудный 21-му виду деятельности.1070В АГАД в Варшаве до 1944 г. находилась такая книга Acta appellationum terrarum Podlachiense.1069

Одним из самых важных изменений, внесенных Хвалчевским, была ликвидация крупных войтоваров, которые возникли в результате колониальной акции, проводимой Николаем Радзивиллом во владении Гондзи. Такими войтоварищами были:

Владивосток, где жили праведники,

Вежливость, в которой находилась кривая1071,

,)

Калиновское воеводство, штаб-квартира которого была Калиновка,

Кнышинское воеводство, местопребывание которого было Кнышин,

Запорожье, где располагался Карпович.

Сноски

1068 Документы или дела.

1069 Л. Барановский, Адам Пилховски аграрный деятель зигмундовского времени, «Исторический обзор», г. 20: 1916, стр. 141-151.

1070 А. И. Ленина, С. 633 680.

1071 Устройством гродзинского войта была Крива. П. Хвалчевский представил мельничному, который возглавляет королевский дом отца А. Пилховского, вопрос о необходимости сосредоточения этого войтства: По границам этого гродзинского двора прилегла резиденция 1 имения покойного господина Ясенского, поваром которого является кличка под именем Кши. А что, как мне дано, так и покойник Ясенский это имя войтского закона, а не наследственного, то хорошо было бы послать туда своих комиссаров, чтобы узнать, за чем потомки г-на Ясенского это имя: если войтским законом они сфокусированы, а если законом наследуют, то они владеют. Хомячковский, Материалы для истории..., с. 247-248; Другой пример из королевской семьи. Ян Шымкович star. tykoczciński. Один из войтов, тростниковский Станислав Кулеша пожаловался королю, что его предки и он сам в тростниковом силосе, так как г-н Станислав Ольбрыхтович Гаштальда воево. Его к седлу подданных нашего троцкистского поместья. Назначил Адам свой указ и взял у них, а ему этот приказ дать не хотел, по той причине, что тот войл своего права, за что 10 вт. держал перед ним. На вопрос, где есть права, заявил, что еще за его деда Кулеша погибнут. Король Жигмунт