Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 208, с. 388-389
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 388-389
Оригинал (по-польски)
świadczył przy umowie plebana knyszyńskiego z panami Pęskimi w sprawie wybierania z ich dóbr dziesięciny zawartej w gospodzie p. Kłodzińskiego w Knyszynie'1018. Zresztą już rok wcześniej 18 VII 1565 r. sam Górnicki w Tykocinie podpisał dedykację Dworzanina polskiego królowi Zygmuntowi Augustowi1019, Wręczył królowi swoje dzieło w Knyszynie, gdy odbierał m.in. list Zygmunta Augusta datowany z Knyszyna 15 VII 1565 r. do podskarbiego Stanisława Sobka, aby Górnickiemu, który wybierał się w podróż do Krakowa dano strawnego 3 zł tygodniowo. Podróżował Górnicki najwidoczniej do krakowskiej drukarni Macieja Wierzbięty z gotowym tekstem Dworzanina polskiego1020.
Kiedy więc biblioteka królewska znalazła się na Podlasiu? W lutym 1559 r. Górnicki przystąpił do pracy w tajnej kancelarii królewskiej. Stał się jednym z zaufanych sekretarzy króla. 23 XI 1559 r. otrzymał nominację na starszego nad biblioteką1021. Król wynagradzał Górnickiego za jego pieczę nad księgozbiorem. Tak np. 14 II 1561 r. dał mu asygnatę za funkcje bibliotekarza królewskiego 189.
Księgozbiór króla Zygmunta Augusta był w czasach jego rządów największą prywatną kolekcją, imponującą liczbą zgromadzonych dzieł, a według przypuszczeń badaczów dziejów biblioteki miała ona sięgać ponad 4 tys. tomów, co było w ówczesnych czasach liczbą olbrzymią. Gromadzeniem jej zajmował się król od 1547 r. polecając wyznaczonym do tego agentom w Krakowie i Wilnie prowadzenie systematycznych zakupów książek. W skład kolekcji weszły pewnie księgi zgromadzone wcześniej — przez matkę i ojca, ale olbrzymia większość ksiąg trafiła do tej biblioteki z zakupów i darów przeznaczonych bezpośrednio dla Zygmunta Augusta. Była to kolekcja nowoczesna, zebrana w sposób iście humanistyczny. Analizując zachowany zestaw ksiąg, dziś rozproszonych po najróżniejszych bibliotekach krajowych i zagranicznych stwierdzić należy, że biblioteka ta odzwierciedlała najnowsze kierunki i osiągnięcia naukowe epoki we wszystkich podstawowych kierunkach: prawie, medycynie, historii, astronomii, przyrodoznawstwie, piśmiennictwie1022
humanistycznym i teologii. Również pod względem językowym księgozbiór przedstawiał dużą różnorodność. Dzieła były pisane w językach: hebrajskim, greckim, hiszpańskim, włoskim, francuskim, niemieckim i oczywiście łacińskim i polskim 1023,
Wśród badaczy zajmujących się epoką trwają dyskusje nad funkcją kulturotwórczą biblioteki królewskiej. H. Barycz podsumowując osiągnięcia nauki polskiego Odrodzenia wykazał brak większego poparcia ze strony króla dla spraw nauki i kultury, książnica królewska. była w jego opinii wielka, ale nieużyteczna. Jednym z powodów tego stanu był fakt przewiezienia jej do ТуКоста 1024,
Niezwykle interesująco przedstawia się zasób biblioteki królewskiej, gdy przyjrzymy się spisowi zachowanych jeszcze w okresie międzywojennym woluminów. Zestawienia druków pochodzących z biblioteki Zygmunta Augusta dokonał K. Hartleb w 1928 r., a analiza tego spisu rzuca nowe światło na dzieje zbiorów u schyłku rządów ostatniego Jagiellona i w czasach pierwszego bezkrólewia. Lista znanych Hartlebowi woluminów obejmowała 284 pozycje. 160 druków, czyli ponad połowę stanowiły księgi przechowywane w Bibliotece Ordynacji Zamoyskich. Część z nich zaopatrzono w dedykacje, z których wynika, że ofiarował je Akademii Zamojskiej — Jan Zamoyski!??. Miało to nastąpić u schyłku XVI wieku. Tak duży fragment księgozbioru, który trafił w ręce kanclerza świadczy, że część księgozbioru była przechowywana nie w zamku tykocińskim, ale również w rezydencji knyszyńskiej, a Jan Zamoyski wszedł w ich posiadanie w 1574 r., gdy dokonując zajazdu Knyszyna został starostą knyszyńskim. Te właśnie woluminy nie objęła realizacja testamentu Zygmuntowego i nie przeniesiono ich do kolegium jezuickiego przy kościele św. Jana, ani nie znalazły się w zakrystii zamkowego kościoła św. św. Barbary i Anny w Wilnie. Prócz druków przechowywano w Knyszynie pewnie i część rękopisów, które też zasiliły później Akademię Zamojską. W Bibliotece Ordynacji Zamoyskich (po 1945 r. w Bibliotece Narodowej w Warszawie) m.in. znajdowała się Biblia w języku czeskim z XV W., pisana na pergaminie i pięknymi iluminacjami. Inny rękopis — Historia Aleksandra Wielkiego króla macedońs/iego o walkach w przekładzie z łaciny Leonarda1025
Сноски
1018 AGAD Warszawa, Ks. grodzkie bielskie, nr 3/1, К. 60.
1019 7, Górnicki, Dworzanin polski, Kraków 1566.
1020 Materiały do historii stosunków kulturalnych w XVI w. na dworze królewskim polskim, wyd. T. Wierzbowski, t. 2, Warszawa 1904, nr 200.
1021 j 7. Lichański, Łukasz Górnicki, Wrocław 1982, s. 19.
1022 Dokument istniał do 1944 r. w zbiorze rękopisów: Pisma królewskie Jadwigi, Władysława Jagiełły, Kazimierza Jagiellończyka, Aleksandra, Zygmunta I, Bony i Zygmunta Augusta 1395-1572, przechowywanym w Bibliotece Ordynacji Krasińskich pod numerem 206 (4001), k. 59. Rękopis spłonął w Bibliotece Narodowej w Warszawie w 1944 r.
1023 Ostatnio dziejami tego księgozbioru zajmowała się A. Kawecka-Gryczowa, Biblioteka Ostatniego Jagiellona — tam pełna bibliografia historiografii dotyczącej kolekcji ksiąg Zygmunta Augusta.
1024 H. Barycz, Rozwój nauki w Polsce w dobie Odrodzenia, [w:] Odrodzenie w Polsce, t. 2, Historia nauki, cz. 1, Warszawa 1956, s. 53. Szerzej na temat tej dyskusji zob. A. Kawecka-Gryczowa, Biblioteka Ostatniego..., op. cit., s. 22.
1025 К. Hartleb, Biblioteka Zygmunta Augusta..., s. 139-177.
Перевод на русский (машинный)
свидетель по договору Кнышинского Плебана с панами Пенски о сборе из их имущества десятины, содержащейся в трактире г. Клодзіньского в Кнышине.101818 июля 1565 года в Тыкоцине сам Гурницкий подписал Посвящение Дворяна польскому королю Сигизмунду Августу.1019Вручил королю свою работу в Кнышине, когда получал, в частности, письмо Сигизмунда Августа, датированное 15 июля 1565 г. к подскарбию Станислава Собка, чтобы Гурницкому, который собирался в поездку в Краков, давали 3 злотых в неделю. По-видимому, до краковской типографии Днестровский текст Мацей Вербиж1020.
Когда Королевская библиотека оказалась на Подляшье? В феврале 1559 года Гурницкий приступил к работе в секретной королевской канцелярии. Он стал одним из доверенных секретарей короля. 23 ноября 1559 года получил назначение старшим над библиотекой.1021Король вознаградил Гурницкого за заботу о книжном фонде. Так, например, 14 февраля 1561 года он дал ему знак за функции королевского библиотекаря 189.
Библиотечный фонд короля Сигизмунда Августа, в период его правления он был самой большой частной библиотекой, внушительным количеством собранных произведений, а по предположениям исследователей истории библиотека должна была пополняться более чем 4 тыс. томами, что в то время было огромным числом. Собранным им королем с 1547 года, рекомендуя для этого агентам в Кракове и Вильнюсе ведение систематических закупок книг. В состав библиотеки наверняка вошли книги.1022
Гуманитарный и теологический. Также с лингвистической точки зрения книжная коллекция представляла большое разнообразие. Работы были написаны на языках: иврите, греческом, испанском, итальянском, французском, немецком и, конечно, латинском и польском1023,
Среди исследователей, занимающихся эпохой, идут дискуссии о культурообразующей функции королевской библиотеки. Г. Барыч, суммируя достижения науки польского Возрождения, показал отсутствие большей поддержки со стороны короля по вопросам науки и культуры, королевская княгиня. была, по его мнению, великая, но бесполезная. Одной из причин этого состояния был факт перевода ее в Прустоста1024,
Крайне интересен ресурс королевской библиотеки, если мы посмотрим на список сохранившихся еще в межвоенный период томов. Список книг из библиотеки Сигизмунда Августа составил К. Хартлеб в 1928 году, а анализ этого списка проливает новый свет на историю собраний в конце правления последнего Ягеллона и во времена первого безцарствия. Столь большой фрагмент книжного собрания, который попал в руки канцлера, свидетельствует о том, что часть польской библиотеки хранилась не в Тыкоцинском замке, а также в Кнышинской резиденции, и Ян Замойский вошел в их владение в 1574 году, когда Кнышин стал старостой Кнышина. Эти тома не вошли в исполнение завещания при Зюнге. Библия на чешском языке XV века, написанная на пергаменте и с красивыми иллюминациями. Другая рукопись История Александра Великого о боях короля македонского в переводе с латыни Леонардо1025
Сноски
1018 АГАД Варшава, гродское Бельское, No 3/1, К. 60.
1019 7, Гурницкий, Дворжанин польский, Краков 1566.
1020 Материалы по истории культурных отношений в XVI в. при королевском дворе польском, изд. Т. Вежбовски, т. 2, Варшава 1904, No 200.
1021 j 7. Лиханский, Лукаш Гурницкий, Вроцлав 1982, с. 19.
1022 Документ существовал до 1944 г. в сборнике рукописей: Королевские Писания Ядвиги, Владислава Ягайла, Казимира Ягеллончика, Александра, Сигизмунда I, Боны и Сигизмунда Августа 1395-1572, хранившемся в Библиотеке Красинских ординаций под номером 206 (4001), к. 59 Рукопись в Варшаве сгорела в Национальной
1023 В последнее время историей этой библиотеки занималась А. Кавекка-Грычева, Библиотека последнего Ягеллона там полная библиография историографии, касающаяся коллекции книг Сигизмунда Августа.
1024 Х. Барыч, Развитие науки в Польше в эпоху Возрождения, [в:] Возрождение в Польше, т. 2, История науки, ч. 1, Варшава 1956, стр. 53.
1025 К. Хартлеб, Библиотека Сигизмунда Августа..., с. 139-177.