Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 207, с. 386-387
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 386-387
Оригинал (по-польски)
suae ab ipso memorata Rege tradita. Z kwitu tego dowiadujemy się rzeczy skądinąd nieznanej — skarbiec monarszy był przechowywany w części w zamku tykocińskim, a w części in monasterio fratrum bernhardinorum1008.
W VI 1571 r. Marcinowi Podgórskiemu w utrzymaniu depozytu tykocińskiego pomagał Balcer Zwolski burgrabia warszawski, kanonik sandomierski, również zatrudniony przez Żygmunta Augusta przy jego zbiorach, wówczas tylko czasowo w Tykocinie, gdy król polecił mu załatwić tam pewne sprawy związane z przechowywanym tam mieniem monarszym 176.
Źródła wspominają o Janie Bukowskim (Bokowskim) namietniku JKM. Zajmował się dozorem, konserwacją i reperacją tkanin zgromadzonych na zamku tykocińskim. W języku staropolskim namiot miał dwa znaczenia — jedno to pomieszczenie z tkanin i skór rozpięte na drewnianym rusztowaniu, a drugie to opona nad łóżkiem1010 177. Zakres powierzonych Bukowskiemu zadań był pewnie jeszcze szerszy i do jego obowiązków należało doglądanie obiciowych tkanin szlachetnych — gobelinów, w tym również arTrasów.
Jan Bukowski, namietnik!7/1011 w rachunkach królewskich pojawił się po raz pierwszy 5 XI 1552 r. Król przekazał mu wówczas kaduk spadły po Marku Lubomirskim. Określił go jako swego dworzanina. Później Jan Bukowski stale zamieszkiwał w starostwie tykocińskim 179.
Przeniesienie skarbca monarszego do Tykocina nie dotyczyło tylko klejnotów i zbiorów jubilerskich oraz kosztownych sprzętów pałacowych, ale objęło również bibliotekę królewską. Król w swym testamencie spisanym w 1571 r. dysponował: Księgi wszytkie nasze, którekolwiek są na ten czas w ręku i w zawieraniu Łukasza Gornickiego, a potym u kogożkolwiek i gdzieżkolwiek będą, niechaj Ich Mci dadzą do kolegium jezuitow w Wilnie, które fundował temi czasy za konsensem naszym ks. bp wileński Waleryjan1013, okrom gradałów, antyfonałów, agend, missałow, wijatykow i inych ksiąg ku pieniu i sprawie ceremonii kościelnych przynależących, te do kościoła św. Anny wyżej mienionego odkazujemy i aby tam beły oddane chcemy. A 1210091012
onych ksiąg, które jezuitom oddajemy, jest niemały i niepodły sprzęt, obowięzujemy za nie ojce jezuity, aby beli powinni za nie na każdą niedzielę i kożde święto do kościoła św. Anny z kolegium swego jednego kaznodzieję dobrego i godnego słać i uczyć nauki wolej miłego Boga wedle ustawy Kościoła powszechnego 1014.
Dotąd niezbadanym problemem w dziejach tego księgozbioru pozostaje rola, jaka przypadła autorowi Dziejów w Koronie Polskiej w kształtowaniu księgozbioru, profilowaniu zakupów i ocena wkładu jego pracy. Przyjęty został na służbę królewską 23 II 1559 r. Funkcję bibliotekarza królewskiego objął zaraz po śmierci Stanisława Koszuskiego, który zm. 4 IV 1559 r1015. Później został nawet starostą tykocińskim. W końcu XIX w. w archiwum parafialnym w Tykocinie przechowywany był memoriał mieszkańców Tykocina z 1791 r. do sądów asesorskich, gdzie wspomniano, że w roku 1569 gdy w czasie samego sejmu lubelskiego starostwo tykocińskie zawakowało Zygmunt August z tegoż sejmu delegował ur. Górnickiego, jurgieltnika swego, aby ten na rzecz KJM miasto i starostwo tykocińskie odebrawszy, wszystkie prowenta królowi należące się spisał, co też ur. Górnicki następnie starosta tykociński dopełnił1016, Widocznie autor Dworzanina polskiego był najbardziej kompetentną osobą w sprawach tykocińskich, skoro król właśnie jego tam wysłał po śmierci starosty Jana Szymkowicza. Już wcześniej, w 1566 r., gdy Mikołaj Kiszka podczaszy nadworny litewski usiłował wykupić z zastawu podlaskie starostwo brańskie i suraskie, w liście z Lublina datowanym 26 VI 1566 r. do Jana Chodkiewicza starosty żmudzkiego i Ostafiego Wołłowicza podkanclerzego WKL król pisał, że nie zgadza się na wykupienie starostw przez Kiszkę: Przeto nie życząc sobie szkody, ponieważ przyniesiono nam były pieniądze ze Gdańska, a obawiając się przeskoczenia roku postaliśmy przed czasem nasze pieniądze do Brańska przez jurgieltnika naszego Łukasza Bornieckiego [s], a ur. Kasprowi Irzikowiczowi dworzaninowi naszemu poruczyliśmy surogację tego starostwa i doglądanie gospodarstwa, jako już zastawozikom [s] odłożona, a Irzikowicz nie na kogo innego, jedno na nas Brańsk trzyma1017, Tego samego roku Łukasz Górnicki bakałarz JKM
Сноски
1008 AGAD Warszawa, MK, nr 118, k. 15-16v.
1009 Bibl. Kórnicka, nr 250, k. 108 i 109.
1010 Por. Słownik polszczyzny XVT wieku, t. 16, Wrocław 1985, s. 19; Słownik staropolski, t. V, Wrocław 1965.
1011 Wszyscy badacze dziejów Tykocina poprawiali pisownię i odczytywali jako namiestnik, mimo że w źródłach konsekwentnie używano terminu namietnik - por. AGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr T-4, k. 7, 12, 23, 33, 134. Nawet J. Wiśniewski uznał to za błąd pisarski, zob. Lustracje woj. podlaskiego 1570 t 1576, s. 109.
1012 Kaduku po Lubomirskim - BAN Kórnik, nr 248, k. 36. Por. Katalog rękopisów staropolskich, t. П, s. 370.
1013 Protasewicz Walerian, bp wileński.
1014 Testament Zygmunta Augusta, s. 12-14.
1015 К. Hartleb, Biblioteka Zygmunta Augusta, s. 97-98; Łukasz Górnicki i jego czasy, Białystok 1979 (materiały konferencji naukowej z okazji 450 rocznicy urodzin Łukasza Górnickiego 21-22 X 1977).
1016 s, Jamiołkowski, Tykocin..., nr 49, s. 802-803.
1017 MN Kraków, Bibl. Czart., TN nr 75, dok. 77, s. 315. Dokument ten dla Tek Naruszewicza skopiowano w XVIII w., wówczas przekręcono pierwszą literę nazwiska Górnickiego (Bornicki).
Перевод на русский (машинный)
suae ab ipso memorata Rege tradita. Из этого квитанции мы узнаем о вещах неизвестного сокровищница монарши хранилась в части в замке tykotinom, а в части in monsterio fratrum bernhardinorum1008.
В VI 1571 году Мартину Подгурскому в поддержании тикичинского депозита помогал Бальцер Звольский Варшавский бургграф, каноник сандомирский, также нанятый Жигмунтом Августом при его сборе, тогда только временно в Тыкоцине, когда король поручил ему решить некоторые вопросы, связанные с там хранимым имуществом монастыря 176.
Источники упоминают Яна Буковского (Bokowski) мытника JKM. Занимался надзором, обслуживанием и ремонтом тканей, собранных в Тыкочинском замке. В старопольском языке палатка имела два значения одно это помещение из тканей и кожи, растянутое на деревянных лесах, а второе это шина над кроватью.1010 177. Объем возложенных на Буковского обязанностей, вероятно, был еще шире, и в его обязанности входила охрана обивочных благородных тканей гобеленов, в том числе и артрасов.
Ян Буковски, правитель!1011 В королевских счетах впервые появился 5 ноября 1552 года. Король передал ему тогда кадук, который упал после Марк Любомирский. Он назвал его своим придворным. Позже Ян Буковски постоянно проживал в старостве Тыкоцинска 179.
Перенос монаршей сокровищницы в Тыкоцин не ограничивался драгоценностями и ювелирными коллекциями, а также дорогими дворцовыми украшениями, но также включал королевскую библиотеку. Король в своем завещании, написанном в 1571 году, имел: Все наши книги, которые находятся на тот момент в руках и в содержании Лукаша Горницкого, будут там, где бы они ни находились.1013, кроме града, антифонов, повесток дня, миссалов, ватиков и других книг для пены и церковных церемоний, которые принадлежат, мы ссылаемся на церковь Св. Анны вышеназванного и хотим, чтобы там были преданные.10091012
Этих книг, которые мы отдаем иезуитам, немало и непоколебимое снаряжение, за них мы обязаны отцы-иезуиты, чтобы они должны были за них каждое воскресенье и каждый день праздновать в церкви святой Анны из коллегии своего единственного благого и достойного служителя, чтобы славить и учить благоволению Бога по закону Вселенской Церкви.1014.
До сих пор неизведанной проблемой в истории этой библиотеки остается роль, которая досталась автору «Деев в Польской короне» в формировании библиотеки, профилировании покупок и оценке вклада его работы. Он был принят на королевскую службу 23 II 1559 года.1015. Позже он даже стал старостой Тыкочинским. В конце XIX века в приходском архиве в Тыкоцине хранился мемориал жителей Тыкоцина 1791 года в асесорских судах, где упоминалось, что в 1569 году, когда во время самого Люблинского сейма староста Тыкоцинское староство валялось Сигизмундом Августом из того же самого сейма.1016, Видимо, автор Дворжана польского был самым компетентным человеком в tykocińskich делах, так как король послал именно его там после смерти старосты Яна Шимковича. Еще раньше, в 1566 году, когда Николай Кишка придворный виночерпий литовский пытался выкупить из подляского староства Браньское и сураское староста, в письме из Люблина, датированном 26 июня 1566 года. Каспрови Ирзиковичу придворному нашему мы поручили суррогат этого старосты и заботу о хозяйстве, как уже отложенную, а Ирзикович не на кого иной, один на нас держит Бранск.1017, В том же году Лукаш Гурницкий Бакалавр JKM
Сноски
1008 АГАД Варшава, МК, No 118, к. 15-16в.
1009 , No 250, стр. 108 и 109.
1010 Ср.: Словарь польского языка XV века, т. 16, Wrocław 1985, с. 19; Словарь старопольский, том V, Wrocłow 1965.
1011 Все исследователи истории Тыкоцина исправляли орфографию и читали как наместник, несмотря на то, что в источниках последовательно употреблялся термин глашатая - ср. AGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, No T-4, k. 7, 12, 23, 33, 134. Даже Й. Вишневский считал это писательской ошибкой, см. Люстрации Подляского воеводства 1576, s70
1012 Kaduku po Luboirskim - BAN Kórnik, No 248, k. 36 Ср. Каталог старопольских рукописей, т. П, с. 370.
1013 Протасевич Валериан, епископ Виленский.
1014 Завещание Сигизмунда Августа, с. 12-14.
1015 К. Хартлеб, Библиотека Сигизмунда Августа, стр. 97-98; Лукаш Гурницкий и его время, Белосток 1979 (материалы научной конференции по случаю 450-летия со дня рождения Лукаша Гурницкого 21-22 X 1977).
1016 С. Ямиолковский, Тыкоцин..., No 49, с. 802-803.
1017 MN Kraków, Bibl. Czart., TN No 75, док. 77, с. 315. Этот документ для Тек Нарушевича был скопирован в XVIII веке, тогда была перекручена первая буква фамилии Гурницкого (Борницкий).