Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 191, с. 356-357
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 356-357
Оригинал (по-польски)
skiewskiego, któremu Zygmunt August 7 IV 1559 r. nadał 5 wł. w Kleszczach 1 Laskowcu w dzierżawie tykocińskiej957. 17 IV 1569 r. potwierdził nadanie, ale że był on pod pieczęcią WKL, wobec tego po inkorporacji Podlasia do Korony Polskiej w Knyszynie 13 IX 1569 r. król ponownie je potwierdził, ale już z pieczęcią kanclerską koronną. Nadanie było wieczyste, a on nam z tych 5 wł. ma służbę ziemską wojenną służyć, tak jako insi szlachcicy ziemianie nasi powiatu bielskiego. W dokumencie nie spotykamy jednak szczególnej motywacji tego nadania958,
W 1563 r. również w Brzezinach nad Narwią król osadził na służbie ziemskiej na 5 wł. Iwana Michałowicza z Rzeczycy, a nadanie dotyczyło także jego potomków 959,
Taką też rolę mieli pełnić Tatarzy osadzeni w sąsiedztwie twierdzy tykocińskiej. Tuż przy niej, obok traktu z Tykocina do Knyszyna w 1581 r. zamieszkiwali: Bozdzichów Bazar i Murtazy Suluma Sczęsny Tatarzyn, trzymający prawem dziedzicznym działy ziemi we wsi Tatary960. Nieco wcześniej, w 1577 r. rejestry poborowe wzmiankują innego Tatara, mieszkańca tej wsi — szl. Samaka Othomana, który z cześnikami swemi dał pobór z włók szlacheckich 3 po gr 961. Mieszkańcy wsi Tatary spod twierdzy tykocińskiej trwali przy islamie aż do początków XVIII wieku962.
Również we włości knyszyńskiej było Tatarskie Sioło, którego jest wt. 8, którego Tatarowie z tego gruntu końmi służą do dwora knyszyńskiego w potrzebie JKM. Wieś ta później nazywana była Kruszyn963,
3. Arsenał Rzeczpospolitej
Przechowywana w twierdzy tykocińskiej broń wymagała fachowej obsługi i konserwacji. Zajmowali się tym puszkarze. W 1573 r. w Tykocinie służyło 5 puszkarzy, gdy w innych twierdzach, np. we Lwowie 4, a rok później w Kijowie 1, Czerkasach 1, Kaniowie 1, Białej Cerkwi 1, Oster 3. Duża liczba puszkarzy świadczy o randze jaką posiadał cekhauz tykociński i o wielkiej liczbie przechowywanych w nim armat i innej broni palnej.
Wpierw cejgwartem tykocińskim był Stanisław Erhart zwany też Herartem. W sumariuszu Metryki Litewskiej dokumentów z lat 1546-1549 odnotowano: Potverżene Stanislavu Erhartu na plac i dom w Tykotyne i volny śink v nim, także na volnoe mlivo vsiakoho zboża po młynach tamoćnych bez davanja merki do żywota cho, krom domu većno danohol964. Nadanie musiało pochodzić z 1549 r., a zatrudnienie Frharta łączyło się z przystąpieniem do budowy twierdzy, najwidoczniej od samego jej początku zwożono działa i broń palną do Tykocina. Służbę puszkarską łączył z urzędem wójta tykocińskiego, przez co miał wgląd w życie społeczeństwa miasta Tykocina, co nie było bez znaczenia wobec konieczności zapewnienia bezpieczeństwa monarchy, jego dworu i dobytku. W 1571 r. już nie żył, bo w inwentarzu ówczesnym odnotowano: Stanisławowa, wójtowa stara, Erhartowa zwolniona była z podatków od posiadanych w mieście: placu sadzibnego (1 1/2 pr.) i ogrodu (1 pr.) w północnej pierzei rynkowej (w miejscu współcześnie istniejącego tam kościoła parafialnego św. Trójcy), 12-prętowego obszernego placu, którym wynagrodzono Herartów za wzięte ich parcele przy rynku Nowego Miasta pod budowę bernardyńskiego nowego klasztoru i kościoła św. Marka, 1 wł. ziemi wśród pól miejskich, 2 karczem — piwnej i gorzałczanej965. Jeszcze w 1576 r. pisano, że Stanisław i Cherubin Herartowicze posiadali jeszcze inne uposażenie: jest też przy Tykocinie kilka włók rzeczonych Selagowo, które są oddane za rozkazaniem KJM Stanisławowi i Cherubinowi Herartowiczom na służbie puszkarskiej, z których tę służbę puszkarską, w zamku tykocińskim powinni służyć966, Inwentarz 1571 r. spisujący grunty miejskie i posiadaczy włók miejskich Tykocina nie wymienia włók puszkarskich, dlatego też śmiało możemy uznać, że na gruntach tych
Сноски
957 CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 76; AGAD Warszawa, APP, nr 18, s. 592.
958 AGAD Warszawa, MK, nr 107, k. 435; AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 33, s. 62-64. Por. MRPS, t. V-1, nr 4106, s. 233. Praktykowano też później osadzanie zatrudnianych w twierdzy tykocińskiej w najbliższej okolicy. W 1674 r. takie nadanie otrzymał rotmistrz, z pochodzenia Pers, nobilitowany i przyjęty do herbu Łodzia za waleczność i męstwo — Tadeusz Daniec Baubonauek - por. I. Kapica-Milewski, Herbarz, s. 41.
959 CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 87, k. 349; AGAD Warszawa, APP, nr 19, s. 398.
960 p, Piekosiński, Wypisy heraldyczne, s. 6 i 16.
961 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, nr 47, К. 269v.
962 Jeszcze w 1714 r. ostatni muzułmanie ze wsi Tatary przyjmowali chrzest w kościele w Knyszynie. Byli to Anna (bez nazwiska) i Anna Zaleska. Z tą ostatnią ożenił się wówczas pan Józef Kruszyński nowo nawrócony z niewiernego mahometanin, nazajutrz po konwersji narzeczonej. Arch. Par. Knyszyn, Księga ślubów 1658-1714, k. 248.
963 AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr K-11, К. 15v. Jeszcze 25 III 1686 r. królewski przywilej stwierdzał: Pół włóki pola w powiecie brańskim, we wsi tatarskiej Kruszynie nazwanej, tudzież ćwierć we wsi Zalesiu ur. Ryzwanowi Szelimsza. Wspomniane Zalesie to dawniej Tatary Zalesie, dziś wieś Tatary - AGAT) Warszawa, Sigillata, nr 15, s. 62.
964 AGAD Warszawa, APP, nr 18, s. 257.
965 AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr T-4, К. 71 19.
966 Lustracje woj. podlaskiego 1570 i 1576, s. 100.
Перевод на русский (машинный)
Сигизмунд Август 7 апреля 1559 г. даровал 5 итальянцев в Клещах 1 Ласковец в тыкочинской аренде95717 апреля 1569 г. он подтвердил дарение, но что он был под печатью ВКЛ, поэтому после инкорпорации Подляшья в Польскую Корону в Кнышине 13 IX 1569 г. король вновь подтвердил его, но уже с канцелярской печатью коронной. Предоставление было вечным, и он из этих 5 итальянцев, однако, имеет земскую службу, чтобы служить нам как иному.958,
В 1563 г. в Бжезинах над Наревом король посадил на земную службу Ивана Михаловича из Речицы, а также его потомков.959,
Такую же роль должны были играть татары, поселившиеся в окрестностях Тыкоцинской крепости. Рядом с ней, рядом с трактом из Тыкоцина в Кнышин в 1581 г. проживали: Боздзіхув Базар и Муртаза Сулума Частный Татарин, удерживавшие наследственным правом участки земли в деревне Татары960. Чуть раньше, в 1577 г., в реестрах призывников упоминается другой татарин, житель этой деревни самка Отомана, который со своими соотечественниками дал подачу из дворянских нитей 3 после гр.961. Жители деревни Татары из-под крепости Тыкоцина оставались при исламе до начала XVIII века962.
Также во владении Кнышина было Татарское Село, которое является вт. 8, которого татары из этой земли лошадьми служат кнышинскому двору в нужде ЕКВ. Эта деревня позже была названа Крушин963,
3. Арсенал Речи Посполитой
Хранилось в тыкочинской крепости оружие требовало профессионального обслуживания и технического обслуживания. Этим занимались канистры. В 1573 г. в Тыкоцине служили 5 консервов, когда в других крепостях, например, во Львове 4, а год спустя в Киеве 1, Черкасах 1, Каниуве 1, Белой Церкви 1, Остер 3. Большое количество консервов свидетельствует о том, какое количество у них было.
Сначала тыкочинским цыгвартом был Станислав Эрхарт, также известный как Герарт. В сумарном документе Литовской Метрики документов за 1546-1549 гг. сообщалось: Potveržene Станислава Эрхарта на площадь и дом в Тикотине и свободные песни в нем, а также на свободном моливо всех зерновых по тамошним мельницам без давания вемерки.964. Преданность должна была прийти с 1549 года, а занятость Фхарта сочеталась с началом строительства крепости, по-видимому, с самого начала ее ввозили орудия и огнестрельное оружие к Тыкоцину. Первоначальная служба в Тыкоцинском воеводстве была связана с должностью Тыкоцинского воеводства, благодаря чему имел представление о жизни общества города Тыкоцина, что не было бессмысленным для обеспечения безопасности его монарха. Троицы), 12-ти месячной обширной площади, которой вознаграждали герартов за взятые у них земельные участки на рынке Нового города под строительство нового монастыря и костела святого Марка, 1 итальянская земля среди городских полей, 2 карч пивной и буйволовой.965. Еще в 1576 г. писалось, что Станислав и Херубин Герартовичи имели еще и другое обеспечение: есть также несколько нитей, упомянутых в Тыкоцине, которые отданы по приказу ЕКВ Станиславу и Херубину Герартовичам на Пушкарской службе, из которых эту Пушкарскую службу в Тыкочинском замке должны обслуживать966Инвентарь 1571 г., в котором перечисляются городские земли и владельцы городских волок Тыкоцина не упоминают о консервных волоких, поэтому мы можем смело считать, что на этих землях
Сноски
957 CAADR Москва, F. 389, op. 1, No 76; AGAD Варшава, APP, No 18, стр. 592.
958 AGAD Варшава, МК, No 107, к. 435; AGAD Варшава, Капициана, No 33, с. 62-64. Ср. MRPS, том V-1, No 4106, с. 233. Практикуется также посадка рабочих в крепость Тыкоцинска. В 1674 году такое назначение получил ротмистр, из происхождения Перс, нобилитирован и принят в герб Лодзи.
959 CAADR Москва, F. 389, op. 1, No 87, k. 349; AGAD Варшава, APP, No 19, с. 398.
960 П.Пекосинский, Геральдические выписки, с. 6 и 16.
961 АГАД Варшава, АСК, dz. I, No 47, К. 269v.
962 Еще в 1714 году последние мусульмане из деревни Татары принимали крещение в костёле в Кнышине. Это были Анна (без имени) и Анна Залеская. С последней женился тогда г-н Юзеф Крушиньский, новообращенный из неверного магометанин, на следующий день после преобразования невесты. Арх. Кнышин, Книга браков 1658-178, к. 24.
963 AGAD Warszawa, ASK, dz., No K-11, К. 15v. Еще 25 III 1686 г. королевская привилегия констатировала: Полтора нити поля в Браньском повяте, в татарской деревне Крушинь, названной, четверть в селе Залесье ур. Рызвану Шелимша. Упомянутые Залесье - это Татары Залесье, сегодня
964 Варшавская обл., No 18, с. 257.
965 АГАД Варшава, АСК, д., No Т-4, К. 71 19.
966 Подляского воеводства 1570 и 1576, с. 100.