Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 190, с. 354-355
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 354-355
Оригинал (по-польски)
listy do leśniczych: tykocińskiego i knyszyńskiego w sprawie sformowania Tot z tamtejszych strzelców. Zebrzydowski, Owadowski i Broniewski, których panowie rada zobowiązali do dozorowania twierdzy donosili swym zwierzchnikom o tym, że nie pokładają zbyt dużych nadziei w strzelcach z tych leśnictw, gdyż — jak piszą — będzie z nich słaba obrona i będzie ich mało 950.
Wszystkie plany wzmocnienia załogi twierdzy tykocińskiej pewnie spełzły na niczym. W zamku pozostała rota Klimunta Bileńskiego. Postanowienie 1 porządek do prowadzenia ciała КЛМ pana naszego zmarłego przez JPP rady koronne w Krakowie pisany 23 VII 1573 r. przewidywał: Na zamku tykocińskim po wyprowadzeniu ciała КЛМ ma zostać tenże p. Klimunt Beliński rotmistrz, z rotą swą, za pewnym uiszczeniem przez JMP trockiego [Ostafiego Wołłowicza — J. M.], a ten nie będzie miał nic czynić, ani do zamku nikogo puszczać bez wiadomości JMPP Zygmunta Zebrzydowskiego wojskiego krakowskiego i Stanisława Broniowskiego, którzy tam od Rzeczpospolitej zostać mają, a gdzie by się który z JM wymawiał, tedy takowe miejsce JMP Łukaszowi Gornickiemu staroście tykocińskiemu, a Stanisławowi Trojanowskiemu leśniczemu bielskiemu poruczyć i oddać, abo kogo JMP trocki do tego godnym rozumieć będzie raczył951, Brakowało wciąż pieniędzy nawet na zapłatę tej pozostałej rocie. 30 X 1573 r. senatorowie zebrani w Krakowie zdecydowali się sięgnąć po srebra tykocińskie, by pokryć koszty pogrzebu Zygmunta Augusta, a także przyjęcie nowo wybranego króla. Oczywiście nieopłacony żołnierz roty tykocińskiej nie dopuściłby do brania z depozytu tykocińskiego tych sreber bez opłacenia zaległego żołdu, dlatego też postanowiono, że zostawi się tyle tego srebra w Tykocinie, aby móc opłacić rotę Bileńskiego 112,
Kiedy 10 IX 1573 r. kondukt pogrzebowy wyruszał z zamku tykocińskiego na zamek wawelski 12 drabantów tykocińskich towarzyszyło zmarłemu królowi, a gdy ciało za mostem ostatnim, od miasta tikoczinskiego, wyszło p. rotmistrz z strzelbie na walech i basztach nabitą wypuscieł, u kościołów dzwoniono, ubogiem przy drodze jałmużnę rozdawano. Tak żegnał króla jeden z najwierniejszych jego sług — Klimunt Bileński 113,
Walka, którą stoczyła szlachta i przewodzący jej senatorowie o depozyt złożony w Tykocinie i o rządy nad twierdzą inaczej by się potoczyła, i pewnie znacznie szybciej uporano by się z prawowitymi spadkobierczyniami —952953
siostrami królewskimi, gdyby nie sytuacja terytorialna, położenie twierdzy na granicy Korony Polskiej i Litwy. Do sukcesji po ostatnim Jagiellonie sięgała zarówno szlachta polska, jak i litewska. Walki konkurentów powodowały, że nie można było uporać się z tym od razu. Koroniarze podejrzewali, że królewna Anna spiskuje z Litwinami (m.in. Janem Chodkiewiczem). Nawet w czasie konwokacji warszawskiej w styczniu 1573 r. występowały duże różnice poglądów. Dobrze charakteryzują to słowa Wawrzyńca Rylskiego skierowane do królewny Zofii Jagiellonki: Pan Bóg raczył dać, że się nie mogli zgodzić o Tykocin między sobą. Polacy chcieli, żeby to wszystko podskarbi wziął do siebie, jako uradzili, Litwa też chciała, żeby też tego połowicę wzięli г na ostatek tem zamknęli, że ani wy, ani my nie mamy brać!4. Tykocin leżał na Podlasiu, dopiero przed kilku laty inkorporowanym do Korony Polskiej, co wobec żądania zwrotu ziem inkorporowanych, a oderwanych od Litwy na sejmie lubelskim 1569 r. rodziło pytanie: Do kogo winien należeć depozyt tykociński? Raz jeszcze okazało się, że król Zygmunt August był przewidującym władcą, a jego plany budowy rezydencji na granicy dwóch państw były ważkim elementem jego polityki łączenia obu krajów, nie tylko aktami prawnymi, ale również przy pomocy innych atutów, które trudno było nawet w tak krótkim czasie po unii lubelskiej rozgraniczyć.
O ile w momencie śmierci Zygmunta Augusta na zamku tykocińskim przebywała rota złożona z 200 żołnierzy, to po zabraniu skarbów jagiellońskich trzymano tam właściwie tylko symboliczną liczbę drabów. W czasie lustracji 1576 r. pokazywał tenże p. starosta list KJM do siebie pisany, na którym KJM rozkazować raczy, aby pan starosta przyjął 12 drabów do zamku tykocińskiego, którym na każdy kwartał, aby po 5 zł płacił z prowentów tego starostwa, ale [k] temu, aby na tem zamku dwu puszkarzów chował, a tem na każdy kwartał po 12 1/2 płacił955 15. Uzupełniano brak załogi zamkowej w różny sposób. Inwentarz starostwa tykocińskiego 1575 r. wzmiankuje, że w mieście Tykocinie komornicy miescy powinni każdy podług opisania w inwentarzu płacić po gr lit. 2, ale iż wszyscy cokolwiek ich w mieście jest, służą na zamku drabską [służbę — J. M.], przeto w tym roku 1575 nic nie płaciłi116,
Dla wzmocnienia obronności zamku tykocińskiego Zygmunt August w jego pobliżu osadzał tych, z usług których można było korzystać w razie potrzeby. Takim bez wątpienia był Bogdan Iwanowicz Siskin z Wlk. Ks. Mo-954956
Сноски
950 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 81, dok. 47, s. 208.
951 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 30, dok. 30, s. 99-102.
952 MN Kraków, Bibl. Czart., T'N, nr 82, dok. 83, s. 303-309.
953 prziprowadzenia cziała.
954 А. Przezdziecki, Jagiellonki polskie, t. IV, s. 28-29.
955 Lustracje woj. podlaskiego 1570 i 1576, s. 109.
956 АСАР Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr T-4, К. 117.
Перевод на русский (машинный)
письма к лесникам: tykocińskiego и Knyszyńskiego о формировании Тота из местных стрелков. Zebrzydowski, Owadowski и Broniewski, которых господа совет обязали охранять крепость доносили своим руководителям о том, что они не возлагают больших надежд на стрелков из этих лесов, потому что, как они пишут, будет слабая защита и их будет мало950.
Все планы по укреплению тикоцинской крепости, вероятно, ни к чему не привели. В замке осталась рота Климунта Биленского. Постановление 1 о ведении тела господина нашего покойного JPP коронные советы в Кракове писал 23 июля 1573 г.: В Тыкоцинском замке после вывода тела должен быть тот же Климту Белинскому ротмистр, его ротмистр. М.], а тот ничего не будет делать и в замок никого впускать без вести Сигизмунда Зебжидовского войско краковского и Станислава Бронёвского, которые там от Речи Посполитой должны остаться, а где бы из JM произносился, то есть такое место JMP Лукашу Горницкому старому тыкочинскому, а Станиславу Троянову по-польскому отдастся.951, Не хватало денег даже на оплату этой оставшейся роты. 30 X 1573 г. сенаторы, собравшиеся в Кракове, решили взять тикочинское серебро, чтобы покрыть расходы на похороны Сигизмунда Августа, а также принять новоизбранного короля. Конечно, неоплаченный солдат тыкоцинской роты не позволил бы взять тикоцинский депозит, поэтому и тикочинский тыл решил бы оставить без оплаты.
Когда 10 сентября 1573 г. погребальная кондукция выезжала из Тыкочинского замка в Вавельский замок, 12 тикоцинских драгунов сопровождали покойного короля, а когда тело за последним мостом, от города Тыкоцинского, вышел р. ротмистр с ружьем на валу и башнях, заряженным изгоем, у костёлов звонили, бедным на дороге из одного ямужины раздавались.
Борьба, которую вели дворяне и ее ведущие сенаторы за депозит, положенный в Тыкоцине и за власть над крепостью, могла бы пойти иначе, и, вероятно, гораздо быстрее была бы решена с законными наследниками.952953
Королевскими сестрами, если бы не территориальная ситуация, расположение крепости на границе Польской короны и Литвы. К преемственности после последнего Ягеллона относилась как польская, так и литовская знать. Борьба конкурентов привела к тому, что с этим нельзя было справиться сразу. Коронеры подозревали, что королева Анна сговорилась с литовцами (в том числе Ян Ходкевич в январе). Поляки хотели, чтобы все это подскарби взял на себя, как они советовали, Литва тоже хотела, чтобы и этого наполовину взяли в остатке тем закрыли, что ни вы, ни мы не должны были брать!4. Тыкоцин лежал на Подляшье, только несколько лет назад инкорпорированном в Польскую Корону, что в отношении требования возвращения земель, инкорпорированных и отторгнутых от литовских.
Если в момент смерти Сигизмунда Августа в Тыкоцинском замке находилась рота из 200 солдат, то после взятия ягеллонских сокровищ там содержалось фактически только символическое количество лестниц. Во время люстрации 1576 года староста показывал себе письмо ЕКВ, на котором КДЖМ приказал принять в замок по 12 лестниц.955 15. Недостаток замковой команды дополнялся по-разному. Инвентарь старосты Тыкоцинского 1575 г. упоминает, что в городе Тыкоцине городские служанки должны каждый согласно описанию в инвентаре оплачивать после игры 2, но что бы ни было в городе, все они служат в драбском замке, поэтому в этом году 1575 ничего не платил.
Для усиления обороны Тыкоцинского замка Сигизмунд Август в его окрестностях поселил тех, кто мог пользоваться услугами при необходимости. Таким, без сомнения, был Богдан Иванович Сискин из Велька Ксения Мо-954956
Сноски
950 М.Н. Краков, Bibl. Czart., TN, No 81, док. 47, с. 208.
951 М.Н. Краков, Bibl. Czart., TN, No 30, док. 30, с. 99-102.
952 М.Н. Краков, Библ. Чарт., Т'Н, No 82, док. 83, с. 303-309.
953 Прибытие челябинцев.
954 А. Пшедецкий, Ягеллонки польские, том IV, с. 28-29.
955 Подляского воеводства 1570 и 1576, с. 109.
956 Варшава, АСК, д., No Т-4, К. 117.