Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 183, с. 342-343

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 183 из 338

С. 342-343

Оригинал (по-польски)

kiem8. Ma on nieregularny narys bastionowy, zbliżony do sześcioboka o kurtynach długości 100-75 m. Wysokość wału wynosi 1,5 m., tyleż wynosi ich szerokość z wierzchu. Bastiony są wyższe, do 2,5 m. Wewnątrz wałów niewysoki nasyp o średnicy ok. 60 m. Wzdłuż kurtyn, wewnątrz — nieznaczne dziś wgłębienie dla strzelców, zewnątrz — zarośnięta już fosa. Jest to więc typowe dzieło półstałe systemu holenderskiego; wykorzystywało może ono jakieś wzniesienie naturalne, ale niewątpliwie wymagało dowozu ziemi i darniny. W upalne lato 1932 r. grzęzło się po kolana chcąc łąką dojść do Koziołka; jedynie od lewego ramienia Narwi, pod osłoną dwu bastionów, prowadzi grobelka świadcząca o tym, iż szaniec komunikował się przede wszystkim drogą wodną. Usytuowanie tego jedynego dostępu - bram fortu - pozwala sądzić, iż fort był zwrócony przede wszystkim ku północy, ku Tykocinowiś!. Herbst dokonał w 1932 r. notatki pomiarowej. Doszedł on do wniosku, że szaniec jest dziełem Szwedów, którzy w l. 1655-1656 trzymali twierdzę tykocińską.

Koziołek. Fort w rozlewiskach Narwi i Kurówki, na rysunku - notatce pomiarowej Stanisława Herbsta z 1932 r.

Mylił się bardzo ten badacz dziejów wojskowości. Pierwsza pisana wzmianka o szańcu Koziołku na Narwi przy ujściu Kurówki pochodzi bowiem z 17 VI 1559 r., gdy Piotr Chwalczewski starosta knyszyński i Florian Łobeski podstarości tykociński dokonali opisu granicy królewskiej dzierżawy tykocińskiej z prywatną włością waniewską, wówczas Hieronima Sie-921922

niawskiego i Elżbiety Radziwiłłówny923. Z opisu nie wynika, by szaniec był obiektem świeżo wybudowanym, raczej pisze się o nim jako o istniejącym od dawna. Należałoby, jak sądzę, odnieść jego powstanie do czasów walk Radziwiłłów z Gasztołdami.

Sporządzony w 1932 r. przez Stanisława Herbsta rysunek pomiarowy ukazywał narożniki bastionów w kształcie typowym dla XVILwiecznych obiektów, z dwiema kurtynami wysuniętymi przed naroża. Tymczasem w 1991 r. Jan Adamski dokonał ponownego pomiaru Koziołka. Z jego rysunku, znacznie różniącego się od pomiaru Herbsta wynika, że narożniki bastionów miały plan zbliżony do półkoli, a więc prezentowały starszą formę rozwojową architektury obronnej924. Potwierdza to powyższe ustalenia o wcześniejszej budowie Koziołka niż datowanie dokonane przez Herbsta. Z opisu z 1560 r. wcale nie wynika, że Koziołek przynależał do twierdzy tykocińskiej, mógł zabezpieczać nie zamek gasztołdowski, a właśnie radziwiłłowski w Waniewie, położony był bowiem przy ujściu Kurówki i połączony był z lądem właśnie od strony waniewskiego dworu w Kurowie. Może zresztą jest to pozostałość po zamku radziwiłłowskim Waniewo? Póki co kwestie wątpliwe muszą oczekiwać na rozstrzygnięcie metodą archeologiczną925 4.

Jeżeli Koziołek położony w górę Narwi miał zabezpieczać twierdzę od południa, to należałoby spodziewać się podobnego zabezpieczenia usytuowanego w dół rzeki. W terenie takiego obiektu nie znajdujemy, ani nie wzmiankuje o nim dotychczasowa literatura przedmiotu. Niejasnym jest natomiast

Сноски

921 Na mapie K. de Petrhees, Mapa szczególna woj. podlaskiego... 1795. AGAD Warszawa, Zb. Kartograficzny, nr 98: dawny okop Koziołek zwany. Na tzw. Mapie Kwatermistrzostwa, sek. V, kol. У: Koziołek red[uta] — Biblioteka Narodowa Warszawa, nr 13 997.

922 $. Herbst, Potrzeba historii, czyli o polskim stylu życia. Wybór pism, t. IL, Warszawa 1978, s. 125-127.

923 Granica biegła od szańca Koziełek, poprzez Czelieczi Grant, do rozlewiska Czahorodziszcze, gdzie między dwoma korytami wodnymi znajdował się kamień graniczny, do zagłębienia Biendugi, do kamienia, gdzie schodziły się 3 granice — tykocińska, waniewska i żędziańska, i dalej prosto do rozlewiska zwanego Orlowy, do wyniosłego dębu. Zob. AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 9, s. 180-181, 196-197.

924 Zwrócił mi na to uwagę prof. S. Alexandrowicz. Całkowitym milczeniem tykocińską twierdzę i towarzyszącego jej Koziołka pominął autor najnowszego studium o obronnej architekturze XVII w. na ziemiach Rzeczpospolitej B. Dybaś, Fortece Rzeczypospolitej. Studium z dziejów budowy fortyfikacji stałych w państwie polsko-litewskim w XVII wieku, Toruń 1998.

925 Do zestawu tych pytań należy dołączyć sprawę niezbadanego rzekomego zamku w Waniewie, położonego na bagiennym grądzie w sąsiedztwie innego dworu waniewskiego - Śliwna. Przez szeroką dolinę rozlewisk Narwi, gdzie rzeka dziś płynie wieloma korytami przeprowadzony jest poprzeczny kanał łączący dawne radziwiłłowskie miasteczko Waniewo (lokacja 1510 r.) z ich dworem w Śliwnie, położonym na przeciwległym brzegu Narwi. Tradycja miejscowa utrzymuje zresztą, że ongiś wzdłuż kanału przez bagniska funkcjonował drewniany most, po którym odbywała się komunikacja z Choroszczy do Waniewa. Tradycję potwierdzać mają widoczne gdzieniegdzie pale drewniane rzekomego mostu. Również więc grąd Zamczysko winien doczekać się poznania archeologicznego. Por. J. Maroszek, J. Szydłowski, Dokumentacja ewidencyjna parku w Śliwnie, Białystok 1979 (maszynopis PSOZ Białystok).

Перевод на русский (машинный)

8. Он имеет нерегулярный бастионный рисунок, близкий к шестиугольнику с занавесками длиной 100-75 м. Высота вала составляет 1,5 м., столько же ширина под ним. Бастионы выше, до 2,5 м. Внутри валов невысокая набережная диаметром около 60 м. Вдоль занавесок, внутри небольшое углубление для стрелков. Расположение этого единственного входа - ворот форта - позволяет предположить, что форт был направлен в основном на север, к Тыкоциновиску!. Гербст сделал в 1932 году измерительную заметку. Он пришел к выводу, что женьшень - дело рук шведов, которые в 1 1655-1656 годах держали Тыкоцинскую крепость.

Козёл. Форт в разливах Нарева и Курувки, на рисунке - измерительная записка Станислава Гербста 1932 года.

Очень ошибался этот исследователь военной истории. Первое письменное упоминание о сенце Козилке на Нарева в устье Курувки датируется 17 июня 1559 г., когда Петр Хвалчевский староста Кнышинский и Флориан Лобески подстарости Тыкоцинский составили описание королевской границы тыкочинской аренды с частной собственностью ван-Хие.921922

Ньявского и Елизаветы Радзивилл923. Из описания не следует, что сеньор был недавно построен, скорее, о нем пишут как о существующем издавна. Следует, я думаю, отнести его создание к временам битв Радзивиллов с Гастольдами.

Созданный в 1932 году Станиславом Гербстом измерительный рисунок показывает углы бастионов в форме типичных для XVI века объектов, с двумя занавесками, выдвинутыми перед углами. Между тем, в 1991 году Ян Адамский сделал повторное измерение Козёлка. Из его рисунка, значительно отличающегося от измерения Гербста, следует, что углы бастионов имели план, близкий к полукруглой форме, и поэтому они имели более старую форму.924. Это подтверждает вышеприведенные выводы о более раннем строительстве Козёлка, чем датировка, сделанная методом Гербста. Из описания 1560 года совсем не следует, что Козёлок принадлежал к крепости Тыкоцинской, мог охранять не гестольдовский замок, а именно советвиловский в Ваневе, потому что он был расположен у устья Курувки и был связан с землей именно с королевским двором.925 4.

Если Козёлек, расположенный в верхней части Нареваи, должен был охранять крепость с юга, то следовало бы ожидать аналогичной защиты, расположенной вниз по реке. На территории такого объекта мы не находим и не упоминаем о нем существующую литературу предмета. Однако неясно,

Сноски

921 На карте K. de Petrhees, Особая карта Подляского воеводства... 1795. AGAD Warszawa, Zb. Картографический, No 98: бывший окоп Koziolek называется. На так называемой карте Kwatermistrzostwo, sek. V, kopl. U: Koziolek red[u] Национальная библиотека Варшава, No 13 997.

922 $. Herbst, Потребность в истории, то есть о польском образе жизни. Выбор сочинений, том IL, Варшава 1978, с. 125-127.

923 Граница проходила от Шанца Козелек, через Челицци Грант до расплава Волшебниц, где между двумя водными коридорами находился пограничный камень, до углубления Бьендуги, до камня, где сходились 3 границы тыкочинская, ванёвская и жижанская, и далее прямо к разливу под названием Орловы, до возвышенного дуба Варшава.

924 На это обратил мое внимание профессор С. Александрович. Полным молчанием тыкоцинской крепости и сопровождающего ее Козёлка автор последнего исследования оборонной архитектуры XVII века на землях Речи Посполитой Б. Дибас, Крепости Речи Посполитей. Изучение истории строительства крепостных укреплений в польско-литовском государстве в XVII веке, Торунь 1998.

925 К набору этих вопросов следует приложить вопрос о неизведанном деревенском мосте в Ваневе, который находится на болотистой гряде рядом с другим королевским двором Ваневы Сливной. Через широкую долину протекает река Нарева, где сегодня через многие русла проходит поперечный канал, соединяющий бывший советловский городок Ванево (расположение их в 1510 году). Шидловский, Регистрационная документация парка в Сливе, Белосток 1979 (машинопись PSOZ Белосток).