Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 176, с. 328-329

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 176 из 338

С. 328-329

Оригинал (по-польски)

Stwierdzona przez Gruszeckiego niezgodność planu tykocińskiej twierdzy ze wzorcami staroholenderskimi, które przecież musiał stosować Preytfus, Holender, twórca zamku nasuwa wniosek, że projekt jego uległ przekształceniom. Najwidoczniej zrealizowana w 1575 r. idea nie była dziełem Joba, a kogo innego. To dodatkowo potwierdza udział Macieja Strubicza, autora tykocińskich wizerunków, które już konający król Zygmunt August oglądał w Knyszynie w pierwszych dniach lipca 1572 r.

O ile prezentowane wyżej ustalenia A. Gruszeckiego są słuszne, o tyle datacja przez niego przyjęta nie jest możliwa do zaaprobowania. Czas budowy twierdzy tykocińskiej odnosi się do pierwszego dziesięciolecia XVII w. Domyśla się on nawet, że budowa ta mogła mieć związek z wojną z Moskwą, prowadzoną w l. 1609-1619. Nie znajduje to potwierdzenia w Źródłach historycznych. Prace, które prowadzono na zamku w Tykocinie od 1550 r. spowolniła śmierć Zygmunta Augusta w 1572 r., a później usiłowano je kontynuować. Podjęte po śmierci monarchy prace budowlane miały charakter przede wszystkim konserwatorski. Wysłani z konwokacji warszawskiej 1574 r. komisarze W. Starozrzebski bp chełmski, J. Dulski kasztelan chełmiński, M. Troszyński starosta łomżyński pisali: Będąc nam iu w Tykocinie za rozkazaniem IPP rady konwokacji warszawskiej dla opatrzenia rzeczy w skarbie KJM, aby się nie psowały, między inszemi rzeczami baczyliśmy też tego być wielką potrzebą, aby zamek tykociński, około którego się zewsząd płot wali, mógł być jakokolwiek jeszcze ratowan i oprawion. Dla żołnierzów też tych, którzy w zamku ustawicznie mieszkają potrzeba drew. A iż na to pieniędzy tu żadnych nie masz, drogi też inszej do tego nie wierny, skąd by takowe potrzeby gwałtowne, a pilne opatrować się miały894. W 1574 г. rady koronne w Krakowie odwoływały się do Jana Zamoyskiego, który zajechawszy Knyszyn objął w zarząd te dobra: Pisalichmo też do p. starosty tykocińskiego [Łukasza Górnickiego — przyp. J. M.] aby dla budowania zamku tegoż spuścił drzewa w jesieni do Tykocina, z dzierżawy [swej] grodzieńskiej (tj. Wasilkowa - J. M.]. A tak też WM prosimy i napominamy, abyś ludźmi i cieślami z starostwa knyszyńskiego budować jako najpilniej, gdy już drzewo będzie pomógł, starając się o to, jakoby się tamto w jesieni do zimy zbudować mogło895. Starosta brański Jan Dulski pisał w liście z 3 X 1574 г. do Jana Zamoyskiego: WM prosim i przyjacielsko napominamy, abyś to z urzędu swego

knyszyńskiego opatrzeć raczył, jakoby drzewa takiego, jakiego potrzeba ukazować będzie do budowania i cieśli do roboty, także też do palenia, ile być może najwięcej p. rotmistrzowi było dano. Jeśliby też potrzeba ukazowania ludzi do roboty jakiej, abo też czego inszego, abyś to WM za czasem obmyśliwać raczył. Uczynisz to WM dla Rzeczpospolitej896. Do robót zamkowych zobowiązane były i inne włości ziemi bielskiej. Dzierżawę kleszczelewską, którą zastawiono, wyłączono z zastawu jednak roboty jakie mieszkańcy włości mieli odbywać na rzecz zamku tykocińskiego897.

Szkic proponowanej przebudowy twierdzy tykocińskiej, przez RZA komendanta zamku, 1708 r. Krigsarkivet, Stockholm, Sveriges |= Krig, ХМ, nr 122.

Wydaje się, że główne prace ziemno-budowlane trwały przede wszystkim w l. 1567-1569, a dokończono je przed 1575 r. Jedna z ksiąg Metryki Litewskiej z tego czasu nosiła tytuł: Koroleuske nakazy o zaime s gorodov i ukazaniem, kto skolko dolżen dat”, ретесёет skolko s kakogo neprovilegirovannogo goroda sleduet podatej; nakazy starostam o posylke robotnikov dla postroiki tykotinskago zamka898.

Bardzo ważnym powodem, dla którego rozbudowywano twierdzę były wojny o Inflanty. Wydaje się, że właśnie dlatego planowano budowę portu na Biebrzy w Lipsku, skąd rozpoczynała się sucha przewłoka na dorzecze Niemna. Właśnie w ramach planów budowy portu przeładunkowego król Stefan

Сноски

894 Archiwum Jana Zamoyskiego, t. 1, nr 66; Sprawozdanie komisji polsko-litewskiej wyznaczonej na opatrzenie zamku w Tykocinie i korespondencja jej z senatorami koronnymi z l. 1572-1573 — BU Warszawa, nr 44, К. 40-83.

895 А. Jabłonowski, Podlasie, cz. 2, s. 208; Archiwum Jana Zamoyskiego, t. 1, nr 45.

896 А. Jabłonowski, Podlasie, cz. 2, s. 208-209; Archiwum Jana Zamoyskiego, t. 1, nr 66.

897 А. Jabłonowski, Podlasże, cz. 2, s. 209.

898 Sygnatura dawna: ML, dz. ПА nr 9 —cyt. za: S. Ptaśnickij, Inventar knig i aktov Litovskoj Metriki, s. 149.

Перевод на русский (машинный)

Выявленное Грушецким несоответствие плана тыкочинской крепости староголландским образцам, которые должен был применять Прейтфус, голландец, создатель замка напрашивается на вывод, что его проект преобразился. По-видимому, реализованная в 1575 году идея была не работой Иова, а кого-то еще. Это дополнительно подтверждает участие Мацея Струпича, автора уже тыкочинских образов.

В то время как вышеизложенные договоренности А. Грушецкого верны, настолько дата, которую он принял, не может быть утверждена. Время строительства тыкоцинской крепости относится к первому десятилетию XVII века. Он даже догадывается, что это строительство могло быть связано с войной с Москвой, которая велась в 1. 1609-1650. Это не подтверждается историческими источниками. Работы, которые велись в замке, замедлились. Трошинский староста Ломжинский писал: «Если бы нам и в Тыкочине по приказу ИПЦ конвоиров варшавской конвоиры для того, чтобы вещи в сокровищнице ЕКВ не портились, то между прочим мы так сильно боялись бы того, чтобы тыкоцинский замок, вокруг которого со всех сторон шатается ограждение, мог бы быть, как и все еще нуждающиеся в нем в ремонте и ремонте.894. В 1574 г. коронные советы в Кракове сослались на Яна Замойского, который, заехав в Кнышин, мог взять в управление эти блага: Писальхмо также к господину Тыкоцинскому (Лука Гурницкий прим. М.) чтобы для строительства этого замка осенью спустил деревья в Тыкочин, из аренды в А. М.895. староста Браньский Ян Дульский писал в письме из 3 X 1574 г. к Яну Замойскому: WM прошу и дружески увещеваем тебя, чтобы это было твоим делом

Кнышиньского оповестил, что дерево такого типа, которое нужно было бы показывать для строительства и плотников для работы, а также для курения, сколько, возможно, больше всего было дано ротмистру. Если также необходимо показать людям для работы, или что-то другое, чтобы это WM за время думал, чтобы сказать. Ты сделаешь это WM для Речи Посполитой896. К замковым работам были обязаны и другие виллы Белой земли. Клещелевскую аренду, которая была остановлена, исключили из залога, однако работы, которые жители владений должны были выполнять в пользу Тыкоцинского замка897.

Эскиз предлагаемой перестройки Тыкоцинской крепости, сделанный РЗА комендантом замка, 1708 г. Кригсаркиве, Стокгольм, Сверигес |= Криг,, No122.

Кажется, что основные земляно-строительные работы продолжались в основном в 1 1567-1569 годах, а завершились они до 1575 года. Одна из книг Литовской Метрики того времени носила название: «Королевские приказы о заиме с гродовым и показывая, кто сколько должет даты»; «Реветет сколько с каконогом неродным»898.

Очень важной причиной, по которой строилась крепость, были войны за Инфлянты. По-видимому, именно поэтому планировалось строительство порта на Бебже в Лейпциге, откуда начиналась сухая прокладка на бассейне Немана. Именно в рамках планов строительства перегрузочного порта король Стефан

Сноски

894 Архив Яна Замойского, т. 1, No 66; Отчет польско-литовской комиссии, предназначенной для перевязки замка в Тыкоцине и переписка ее с коронными сенаторами от 1. 1572-1573 BU Warszawa, No 44, К. 40-83.

895 А. Яблоновский, Подляшье, ч. 2, с. 208; Архив Яна Замойского, т. 1, No 45.

896 А. Яблоновский, Подляшье, ч. 2, с. 208-209; Архив Яна Замойского, т. 1, No 66.

897 А. Яблоновский, Подляшье, ч.2, с. 209.

898 Длинная подпись: М.Л., д. 9-цит. за: С. Птасницкий, Инвентарь книг и актов Литовской Метрии, с. 149.