Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 174, с. 324-325

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 174 из 338

С. 324-325

Оригинал (по-польски)

nów. Możemy o tym wnioskować z faktu, że Zachariasz bp gardyjski, legat papieski w Polsce 2 IE 1520 r. na prośbę Olbrachta Gasztołda udzielił odpustu 10-letniego tym wszystkim, którzy odwiedzili kościół, dopomagali w jego odrestaurowaniu, gdyż zarówno kościół, jak i klasztor były zrujnowane i wymagały środków na remont891. Trudno wyobrazić sobie, żeby aż takiemu zniszczeniu uległy z innych powodów. Zwykły remont czy renowacja nie spowodowałyby tego, że najpotężniejszy na Litwie magnat uciekał się do pomocy legata papieskiego, a nie sam swoim kosztem naprawił szkody. Widocznie były one bardzo poważne. Warto przypomnieć, że konsekracja ukończonego kościoła bernardyńskiego została dokonana względnie niedawno — 29 VIII 1489 r. przez Jakuba bpa margarytańskiego, sufragana płockiego za szczególnym pozwoleniem bpa wileńskiego Andrzeja.

Rzeczą charakterystyczną był fakt, że o ile miasto Tykocin położone było w granicach diecezji łuckiej, oficjałatu janowskiego, o tyle przeciwległy brzeg Narwi, gdzie usytuowany był klasztor bernardyński znajdował się na obszarze diecezji wileńskiej, formalnie w granicach parafii knyszyńskiej. Na obszarze parafii knyszyńskiej formalnie też znajdowała się twierdza tykocińska, położona przecież także na prawym brzegu Narwi.

Plan budowy twierdzy tykocińskiej opracowany przez Joba Preytfusa i zapewne Jego następcę w tym względzie — Macieja Strubicza nie został w pełni zrealizowany. Wbrew pierwotnym zamierzeniom m.in. nie uległ likwidacji klasztor bernardynów. Wpierw realizację pokrzyżowała śmierć projektanta, gdyż Preytfus zmarł przed 15 X 1571 r., później śmierć samego króla 7 VII 1572 r. Zresztą Ł. Górnicki następca na stanowisku dzierżawcy tykocińskiego i dozorca fabryki zamkowej działał bardzo opieszale, co sam zresztą zaświadczał w spisanych przez siebie Dziejach w Koronie Polskiej. Plan usunięcia bernardynów z Kępy Narwianej spowodowany był chęcią stworzenia jednolitego systemu militarnej kontroli przeprawy przez Narew. Klasztor mógł stać się elementem osłabiającym obronę, miejscem schronienia napastnika. Sąsiadował przez rzekę z Dworcem Starym. Budowa przez Zygmunta Augusta Dworca Nowego w innym miejscu świadczy, że narożnik Rynku w Tykocinie miała zająć jakaś budowla przynależna do twierdzy, wspierająca ją w obronie przeprawy przez rzekę. Usytuowanie w tym miejscu jednej z budowli zamkowej to pomysł bez wątpienia już Zygmunta Augusta i realizatorów jego planów, choć wykonał go dopiero w l. 1633-1645 inny starosta tykociński Krzysztof Wiesiołowski, budując w tym miejscu alumnat żołnierski. Wydarzenia przyszłe pokazały, jak ważną rolę w obro-

nie twierdzy odegrał ten obiekt. Szpital dla żołnierzy-inwalidów był bowiem przyczółkiem mostowym. Kiedy 27 I 1656 r. wojska Pawła Sapiehy szturmowały zamek rozpoczęto od zdobycia Alumnatu, który w wałach i palisadach tak był obwarowany, że przystąpić nie było jak. Następnie zdobyto klasztor bernardyński w wale i palisadach rzeką naokoło osłoniony, dalej spichlerz najmocniej ze wszystkich był sfortyfikowany, szaniec naokoło osłoniono, kamienica z osobna, w palisadach, mając szańce po rogach... po wzięciu klasztoru ku bramie (zamkowej), obrócono dwie partie... wał opanowawszy na szaniec skoczyli... wyparłszy nieprzyjaciela do ostatniej fortece, w samej kamienice będącej892. Najwidoczniej też względy obronne sprawiły, że wybudowany z polecenia króla Zygmunta Augusta nowy klasztor bernardyński i kościół św. Marka na tykocińskim Nowym Mieście były drewniane, a nie murowane. Można by je było szybko spalić — w przypadku nieprzyjacielskiego napadu na twierdzę, aby budynki konwentu nie stały się punktem oporu.

Prowadzone w l. 1961-1963 badania wykopaliskowe zamku doprowadziły do następujących ustaleń:

— Twierdzę tworzyły 4 bastiony ziemne połączone kurtynami, z nich zachowały się do naszych czasów zniekształcone wały bastionów — południowego i zachodniego oraz narożnik bastionu wschodniego.

— Przekop przez czoło wschodnie bastionu północnego wykazał, że wał jest jednolity, wykonany z piasku z niewielkimi partiami gliniastymi, od przedpola osłonięty był we wnętrzu wału płaszczem gruzu ceglanego do ok. 40 m.

— Wał posadowiony był na ruszcie drewnianym.

— Wałowi towarzyszyła palisada.

— Ruszt był założony wzdłuż osi wału, na zewnętrznych 4 m jego szerokości, gdzie obniżał się piaszczysty calec przechodząc w bagno.

— Ruszt tworzyła kratownica z podwójnych belek kładzionych jedna nad drugą, wiązanych na obłap; między belkami leżą odpadki drewna i faszyna o układzie równoległym do osi wału.

— Przy zewnętrznych belkach osadzono palisadę z pionowych, okrągłych belek, o lekkim nachyleniu ku zewnątrz.

— Belki rusztu wykonane są z drzewa sosnowego, nie obrobionego, o średnicy 0,26-0,40 m, gdy palisada ma średnicę 0,14-0,28, światło między polami — średnica 0,04-0,19 m.

Сноски

891 S, Jamiołkowski, Tykocin, „Przegląd Katolicki” nr 47, s. 768-772.

892 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 37. Dokument z 1.VI.1665 r. Cyt. za A. Gruszeckim, Metoda i wyniki badań.

Перевод на русский (машинный)

Мы можем сделать вывод о том, что Захария гардский, папский легат в Польше 2 IE 1520 г. по просьбе Ольбрахта Гаштольда предоставил 10-летний индульгенцию всем тем, кто посетил костел, помогли в его восстановлении, так как и церковь, и монастырь были разрушены и требовали средств на ремонт.891. Трудно себе представить, чтобы такие разрушения были по другим причинам. Обычный ремонт или реконструкция не привели бы к тому, что самый могущественный в Литве магнат прибегал к помощи папского легата, а не сам за свой счет исправлял ущерб. Видимо, они были очень серьезными. Стоит напомнить, что освящение завершенного бернардинского костела было сделано относительно недавно 29 августа 1489 года с помощью маршала Якоба.

Характерной вещью был тот факт, что, хотя город Тыкоцин находился в границах луговой епархии, яновского чиновника, противоположный берег Нарева, где находился Бернардинский монастырь, находился на территории Виленской епархии формально в границах Кнышинского прихода. На территории кнышинского прихода также формально находилась Тыкоцинская крепость, ведь на ней также располагалась правая.

План строительства Тыкочинской крепости, разработанный Иовом Прейтфусом и, вероятно, Его преемником в этом отношении Мацеем Струвичем, не был полностью реализован. Вопреки первоначальным намерениям, монастырь бернардинов не был ликвидирован. Сначала реализация была перечеркнута смертью конструктора, поскольку Прейтфус умер до 15 X 1571 года, позже смерть самого короля 7 VII. Монастырь мог стать элементом, ослабляющим оборону, убежищем нападавшего. Он примыкал к реке со Старой Резиденцией. Строительство Зигмундом Августом Новой Резиденции в другом месте свидетельствует о том, что угол Рыночной площади в Тыкочине должен был занять какое-то здание, принадлежащее крепости, поддерживающее ее в защите переправы через реку.

не крепость играл этот объект. Больница для солдат-инвалидов была перекрыта мостом. Когда 27 и 1656 г. войска Павла Сапеги штурмовали замок, он начал с захвата Алумната, который в валах и палисадах был настолько укреплен, что приступить было невозможно. Затем был взят бернардинский монастырь в валу и на палисадах река окружена, далее спекулянты были закрыты.892. Видимо, также оборонительные соображения привели к тому, что построенный по приказу короля Сигизмунда Августа новый монастырь и костел святого Марка в Тыкоцинском Новом городе были деревянными, а не каменными. Их можно было бы быстро сжечь в случае вражеского нападения на крепость, чтобы здания конвента не стали очагом сопротивления.

В 1961-1963 годах археологические раскопки замка привели к следующим выводам:

Крепость состояла из 4 земляных бастионов, соединенных завесами, из которых до наших дней сохранились искаженные валы бастионов южного и западного, а также угол восточного бастиона.

«Прорыв через восточную часть северного бастиона показал, что вал однородный, сделанный из песка с небольшими глиняными партиями, от передней части был укрыт внутри вала рубашкой кирпичного щебня примерно до 40 м.

  • Вал был установлен на деревянной решетке.

Валу сопровождал палисад.

Решетка была заложена вдоль оси вала, на внешней 4 м его ширины, где песчаный дюйм опускался вниз, переходя в болото.

Решетка представляла собой ферменную конструкцию из двойных балок, уложенных друг над другом, скрепленных для обхвата; между балками лежали древесный мусор и фашист с параллельной оси вала.

На внешних балках был установлен палисада из вертикальных круглых балок, с небольшим уклоном наружу.

Балки решетки сделаны из соснового дерева, не обработанного, диаметром 0,26-0,40 м, когда палисада имеет диаметр 0,14-0,28, свет между полями диаметр 0,04-0,19 м.

Сноски

891 С., Ямиолковский, Тыкоцин, «Обозрение католическое» No 47, с. 768-772.

892 AGAD Варшава, Капициана, No 37. Документ от 1.VI.1665 г. Цит. за А. Грушецким, Метод и результаты исследований.