Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 173, с. 322-323
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 322-323
Оригинал (по-польски)
lejny dzierżawca, Łukasz Górnicki883 +. Zygmunt August nie zamierzał zmieniać swych planów i stale nalegał na wyniesienie się zakonników z pobliża zamku. Kazał wybudować im w Tykocinie na Nowym Mieście nowy kościół i klasztor. Budynki te były gotowe już w 1572 r. Kiedy król odbywał swą ostatnią podróż z Warszawy do Knyszyna, w Tykocinie spotkał się z tamtejszym dzierżawcą Górnickim i wówczas doszło między nimi do wymiany zdań na ten temat. Relacjonował to autor Dziejów w Koronie Polskiej: Tego dnia król pytał mię, jeśli się już bernardyni wyprowadzili z murowanego kościoła do drewnianego w mieście; powiedziałem, że się nie wyprowadzili. Pytał: Czemu, abo tamten klasztor jeszcze nie gotów? Powiedziałem, iż gotów ze wszytkim, lecz nie mając ja rozkazania WKM, żeby się prowadzili, nie śmiałem ruszać ich z miejsca dawnego, aż bych pierwej dowiedział się wolej WKMści. Tu król: Idźże do nich i rozkaż im, żeby się prowadzili. Szedłem zaraz i opowiedziałem zakonnikom wolą królewską którzy dali tę odpowiedź, że są gotowi wypełnić JKM rozkazanie. Nazajutrz król wyjechał do Knyszyna; bernardyni też w kilka dni tamże jechali, za którymi ks. Krasiński, bp krakowski i podkanclerzy, przyczynił się do króla, iż król użyczył im czasu do prowadzenia 6 niedziel, które niż wyszły, król Panu Bogu ducha
Zaginiona obecnie kronika klasztoru bernardynów tykocińskich zatytułowana Syntagma Archivisticum... przekopiowana z oryginalnych pism przechowywanych w konwencie opisywała również wydarzenia, które miały miej-. sce w 1572 r. Kronika wzmiankowała o tym, że król Zygmunt August za namową złych doradców, szczególnie niejakiego haeretici versipellis umyślił kościół, szczególnie klasztor już zbudowany zrujnować. Pomysł z rozbiórką wyraźnie przypisywano Jobowi Preytfusowi885. Przezwisko obłudny heretyk dano mu mimo to, że pojął za żonę katoliczkę, a nawet w swoich dobrach dziedzicznych — Grabowie fundował kościół rzymskokatolicki. Nadal posądzano go (był Holendrem) o sprzyjanie herezji886. Innym obłudnym heretykiem mógł jednak nie być Preytfus, a Maciej Strubicz, który po nim kontynuował projektowanie i rozbudowę twierdzy. Przeczy tej hipotezie884
fakt zwożenia przez furmanów Jopowych palów do twierdzy tykocińskiej, wzmiankowany w liście króla z 23 V 1570 г. 887
Kroniczka stwierdzała, że król już zaczął z niemałym kosztem rozwa-
lać mury, a później chciał całe to miejsce wodą otoczyć. 25 IV 1582 r. królowa Anna Jagiellonka stwierdzała: Ponieważ to nie doszło, со KJ M śp. brat nasz około zamku tykocińskiego przemyśliwał bernardyni zostali w resztkach murowanych cel klasztoru. Było ich wówczas niewielu, a i ci jak opowiada kroniczka od karności zakonu bardzo odstąpili. Ciężko też szło odbudowanie nadrujnowanego klasztoru i kościoła, gdyż i fundusze były roztrwonione, a po Gasztołdzie zostały zaledwie kielichy888. Królowa Anna J agiellonka we wspomnianym wyżej liście do L. Górnickiego z 1582 r. zezwalała, by zakonnicy stalle chórowe, zwane formami, wywiezione z ich murowanego kościoła do drewnianego, mogli z tego ostatniego wziąć i na swem miejscu postawić, gdzie pierwej były889. Drewniany kościół tymczasem w 1573 r., gdy spłonęła fara tykocińska zamieniony został decyzją władz kościelnych na kościół parafialny 890. 27 VIII 1589 r. odnowiony murowany kościół bernardynów został ponownie pokonsekrowany przez Cypriana bpa methaeńskiego, sufragana i kanonika wileńskiego. 25 VIII 1607 r. dokonano konsekracji ołtarza wielkiego. Jeszcze wcześniej 9 XII 1591 r. Zygmunt III w liście do Anny Jagiellonki wstawiał się za bernardynami tykocińskimi, by im na podparcie i poprawę klasztoru, który się bardzo snadź wali i ku skazie gruntu przychodzi, gdy go z woli wuja naszego naruszono, a część niemałą i rozebrano, z puszcz do starostwa bielskiego należących drzewa im jaką liczbę darowała i stamtąd wywieźć rozkazać raczyła. Zygmunt Ш stwierdzał, że on sam już na ten cel przekazać rozkazał pewną sumę pieniędzy.
Klasztory bernardyńskie lokalizowano w bliskim sąsiedztwie zamków i rezydencji fundatorów i dobrodziejów. Tak również było w Tykocinie. Klasztor ich sąsiadował z dworcem gasztołdowskim przez rzekę (w miejscu późniejszego alumnatu żołnierskiego). Może zresztą pożar, na który skarżył się w 1522 r. Olbracht Gasztołd zniszczył również klasztor bernardy-
Сноски
883 Bernardyni mieli otrzymywać żyta beczek 20, jęczmienia na słód beczek 15, jęczmienia na krupy 2, gryki 2, grochu 1 beczkę, wieprzów 2 albo za nie 4 zł, jałowic 2 (lub 4 zł), beczkę soli (lub 2 zł). Daninę tę później potwierdzali inni królowie — 27 VII 1576 r. w Knyszynie Stefan Batory, a 9 I 1589 r. w Grodnie Żygmunt III. Por. S. Jamiołkowski, Tykocin, „Przegląd Katolicki” 1879, nr 47, s. 770.
884 в. Górnicki, Pisma, t. II, s. 717-718.
885 5. Jamiołkowski, Tykocin, „Przegląd Katolicki” 1879, nr 47, s. 769.
886 J. Wiśniewski, DzOPA, s. 132-134.
887 BAN Kórnik, nr 250, К. 96v.
888 5. Jamiołkowski ks., Tykocin, „Przegląd Katolicki” 1879, nr 47, s. 769.
889 Kopia listu Anny Jagiellonki z ksiąg tykocińskiego archiwum ojców bernardynów sporządzona 6 V 1800 r. dawniej przechowywana była w archiwum parafialnym, obecnie w kolekcji prywatnej wdowy po Zygmuncie Łupińskim zam. w Stelmachowie Kolonii koło Tykocina.
890 Jeszcze w 1593 r. decyzją bpa łuckiego nałożono areszt i zasekwestrowano 450 zł pol. z dziesięciny płaconej przez obywateli tykocińskich właśnie pro restaurando eccleззае parochiali Tykocinensi — APRz. Tykocin, Summarium Documentorum Omnium... Ecclesiae Parochialis... Tykocinensis... 20 XI 1792, fasc. 5, f. 15.
Перевод на русский (машинный)
Наемник, Лукаш Гурницкий883 +. Зигмунд Август не собирался менять своих планов и постоянно настаивал на выводе монахов из близлежащего замка. Он приказал им построить в Тыкоцине в Новом городе новый костел и монастырь. Эти здания были готовы уже в 1572 году, когда король совершал свою последнюю поездку из Варшавы в Кнышин, в Тыкочине встретился с тамошним царевичем Горницким и тогда же. Я сказал им, что готов со всем, но не имея духа, чтобы они ходили, и не осмелился сдвинуть их с места прежнего, пока не узнал бы прежде от них волю ВКМ. Царь сказал: пойди к ним и скажи им, чтобы они ехали. Я тотчас пошел и рассказал монахам царские, которые дали ответ, что они готовы исполнить повеление царя.
Исчезнувшая в настоящее время хроника монастыря бернардинцев, построенная специально для синтагмы Архимеда... скопированная из оригинальных писаний, хранящихся в конвенте, также описывала события, которые должны были иметь место в 1572 году.885. Прозвище лицемерный еретик было дано ему, несмотря на то, что он женился на католичке и даже в своих наследственных владениях Грабовы основал римско-католическую церковь. Он по-прежнему обвинялся (был голландцем) в содействии ереси886 [??]. Однако другим лицемерным еретиком мог быть не Прейтфус, а Мацей Струбич, который после него продолжал проектировать и расширять крепость. Он отрицает эту гипотезу884
Факт завоза фурманов Иоповых пал в Тыкоцинскую крепость, упоминается в письме короля от 23 V 1570 г.887
По свидетельству очевидцев, король уже начал...
25 апреля 1582 г. королева Анна Ягеллонка заявила: «Поскольку этого не произошло, то К.Дж.М. к пос. наш брат около Тыкоцинского замка передумал, так как бернардины были в остатках каменной цели монастыря. Их было тогда мало, и те, как рассказывает хроника, от костела очень отступили.888. Королева Анна Я. Английская в упомянутом выше письме Л. Гурницкому от 1582 г. разрешала монахиням хоровых сталлей, называемых формами, вывезенными из их кирпичной церкви в деревянную, из последней могли взять и на своем месте поставить, где они были раньше889. Деревянный костел между тем в 1573 году, когда сгорел тикочинский фара был заменен решением церковных властей на приходскую церковь89027 августа 1589 г. восстановленный каменный костел бернардинов был вновь освящен кипрским бифраном бпа метианским, суфраганом и вильнюсским каноником. 25 августа 1607 г. было совершено освящение великого алтаря. Еще раньше 9 декабря 1591 г. Сигизмунд III в письме к Анне Ягеллонке заступался за тиберин.
Бернардинские монастыри были расположены в непосредственной близости от замков и резиденций учредителей и благодетелей. Так было и в Тыкоцине. Монастырь их примыкал к резиденции гестольдовского через реку (на месте более позднего солдатского корпуса). Возможно, впрочем, пожар, на который пожаловался в 1522 году Ольбрахт Гаштальд, также разрушил монастырь.
Сноски
883 Бернардины должны были получать рожь 20 бочек, ячмень на солод 15 бочек, ячменя на крупы 2, гречиху 2, горох 1 бочку, свиней 2 или за них 4 злотых, яловиц 2 (или 4 злотых), бочку соли (или 2 злотых). Данину позже подтверждали другие короли 27 июля 1576 г. в Кнышине Стефан Баторий 9 год,
884 В. Гурницкий, Письма, том II, с. 717-718.
885 5. Ямиолковский, Тыкоцин, «Католический обзор» 1879, No 47, с. 769.
886 М.: Просвещение, 2012.
887 Банк Курник, No 250, К. 96в.
888 5. Ямиолковский о., Тыкоцин, «Обозрение католическое» 1879, No 47, стр. 769.
889 Копия письма Анны Ягеллонки из книг тикоцинского архива отцов бернардинов, составленная 6 В 1800 г., ранее хранилась в приходском архиве, сейчас в частной коллекции вдовы после Зигмуна Лупиньского зам. в Стельмахове Колонии близ Тыкоцина.
890 Еще в 1593 г. решением Луцкого бпа был наложен арест и изъято 450 зл. из десятины, выплачиваемой именно для restaurando eccle mae parocinensi APRz. Tykocin, Summarium Documentorum Omnium... Ecclesiae Parochialis... Xikocinis... f9.