Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 168, с. 314-315

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 168 из 338

С. 314-315

Оригинал (по-польски)

Najpewniej z pomysłem budowy twierdzy tykocińskiej związana była nominacja na starostę tykocińskiego Jana Szymkowicza, który urząd ten pełnił w l. 1554-857. Był on jednocześnie marszałkiem nadwornym i pisarzem. Król Zygmunt August powołując Szymkowicza na urząd starosty tykocińskiego, najwidoczniej liczył na zdolności i umiejętności, które odziedziczył on po ojcu — Szymku Mackowiczu (zm. 1542 r.)858. Szymko Mackowicz — ojciec budowniczego twierdzy tykocińskiej, pozostawił wśród innych obiektów budowlanych słynną obronną świątynię zwaną Murowanką w Małym Możejkowie, jego dziedzicznej własności '859.

Nie umiemy dziś w pełni docenić zasług Jana Szymkowicza jako starosty tykocińskiego i realizatora planów królewskich, nie pozwalają na to zachowane źródła historyczne. W czasach jego zarządu prowadzono aktywne prace budowlane w twierdzy i w mieście Tykocinie, zwożono depozyt królewski itd. O udziale w tych pracach Szymkowicza na ogół źródła milczą. W ostatnich latach życia (zm. po 23 IX 1568 r.) pewnie był schorowany i bliski śmierci. Wiele jednak lat wcześniej, w akcie wystawionym w Wilnie 13 VI 1561 r. Zygmunt August o staroście tykocińskim Janie Szymkowiczu pisał, że ustawicznie przy nas królu na służbach naszych i ziemskich jest, a w czasie jego nieobecności w Tykocinie zastępować go miał podstarości

tykociński!5. Bliżej nie datowana wzmianka sprzed 1561 r. stwierdzała, że król polecił urzędnikom potrącić z sum płaconych do skarbu nakłady poniesione przez Szymkowicza dla budowania zamku Tykotynie861,

Inwentarz z 1571 r. w Tykocinie wymieniał istniejące w mieście dwa dworce królewskie — stary i nowy. O ile pierwszy z nich, który usytuowany był jak wyżej pisano w miejscu dzisiejszego tzw. Alumnatu, w narożu Rynku powstał bezsprzecznie w czasach Gasztołdów, to budowa Dworca Nowego, ulokowanego na Nowym Mieście (założonym w czasie przeprowadzania pomiary włócznej, w 1559 r.) dziwi, gdy weźmie się pod uwagę fakt, że jednocześnie prowadzono zakrojoną na szeroką skalę budowę twierdzy. Translokacja dworca związana była bezsprzecznie z faktem, że miejsce po starym dworzyszczu potrzebowano dla innych celów — do rozbudowy twierdzy tykocińskiej. Z analizy słów rejestru 1571 r. wynika, że Nowy Dworzec sąsiadował z ogrodami miejskimi założonymi w trakcie pomiary włócznej na Nowym Mieście, niedaleko nowo budującego się klasztoru bernardyńskiego, tam przenoszonego w związku z budową twierdzy. Blisko dworu i ogrodu królewskiego biegła droga do Sanik862. To pewnie o tym dworze tykocińskim pisał Łukasz Górnicki w Dziejach w Koronie Polskiej, że gdy w 1572 r. schorowany Zygmunt August zjechał do Knyszyna, gdzie na łożu śmierci odwiedził go starosta tykociński: Odszedłem zaraz z oczyma zapłakanymi, a widząc pana zbytnie schorzałego i rozumiejąc, że ledwie jutra doczekać miał, jechałem zaraz na zamek (bo przedtym mieszkanie było moje w mieście, w dworcu) i tam przeniosłem się ze wszystkim863, Najprawdopodobniej nowy dworzec tykociński usytuowany był w miejscu, gdzie w XVIII w. wzniesiono tzw. rezydencję ekonomiczną, obiekt istniejący do dziś.

Należałoby spodziewać się, że twierdza tykocińska, która była najstarszą W kraju (1549 r.) realizacją typu rezydencji palazzo in fortezza będzie jednocześnie pełniła funkcje rezydencjonalne, magazynowe i obronne. Tak jednak nie było. Król w niej nie zamieszkiwał przybywając na północne Podlasie, a nawet w niej nie rezydował starosta tykociński. Funkcje rezydencjonalne pełniły odrębne dworce, położone z dala od zamku.

Utrzymanie zespołu budowlanego i załogi zamku tykocińskiego wymagało odpowiedniej aprowizacji. Zwiększone potrzeby żywnościowe starali się zaspokajać dzierżawcy włości. Zamówienia w zasadniczy sposób wpłynęły na860

Сноски

857 А. Boniecki, Poczet, s. XL; CAADR Moskwa, F. 389, op. 1, nr 57; A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 247. Jan Szymkowicz zmarł w czasie sejmu lubelskiego 1568-1569 r. — zob. S. Jamiołkowski, Tykocin, „Przegląd Katolicki” 1879, nr 47-49.

858 Ten ostatni bowiem w l. 1537-1542 był horodniczym wileńskim, pozyskany przez Bonę należał do najbardziej wiernych współpracowników królowej na Litwie. Jak wynika z zachowanej korespondencji monarchini z Szymkiem Maćkowiczem wykonywał on najprzeróżniejsze jej polecenia i dysponował pieniędzmi królowej. Przeprowadzał rewindykacje ziem królewskich, konfiskaty dóbr prywatnych, badał przywileje plebanów, szacował kupowane dla królowej ziemie i dwory, zajmował się wysyłką drzewa ze składu wileńskiego na budowę dworów królowej na Litwie, wzniósł dla królowej dom wielki nad Wilią. Jako powiernik Bony brał też udział w różnych komisjach ustalających granice dóbr królewskich i rozstrzygających granice sporne między litewskimi wielmożami, a także w komisjach odbierających w r. 1536 Radziwiłłom ogromną część wielkich dóbr goniądzko-rajgrodzkich. Por. J. Wiśniewski, Mackowicz Szymko, PSB, t. 19, Wrocław 1974, s. 96-97.

859 Dokonał tego pewnie u progu swej kariery dworskiej. Jako dworzanin króla Aleksandra Jagiellończyka wspominany był w 1505 r. w źródłach pisanych. Architektura gotycka cerkwi w Małym Możejkowie każe widzieć w osobie Mackowicza jednego z realizatorów programu unijnego, a czas budowy przesunąć na l. 1498-1511. W historiografii przeważa pogląd, że cerkiew zwaną Murowanka wznoszono później. Tkaczew uważał, że było to w l. 1516-1542 - M. A. ТКаёех, Zamki Belorussi, Minsk 1987, s. 200-205. Ostatnio taką datację przyjął A. M. Kuśnjarević, Architekturna-archealagićnae dasledowannie Muravanskaj cerkvy, „Vesci Akademii Navuk BSSR. Seria Gramadskich navuk”, nr 5, Minsk 1990, s. 65. Autorzy Zboru pomnikań gistorii i kultury Bielarusi. Grodnenskaja voblast, Minsk 1986, s. 348 datują na rok 1524.

860 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 48, s. 67-71.

861 AGAD Warszawa, APP, nr 18, s. 582.

862 AGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr T-4, К. 13v, 19, 29.

863 Е. Górnicki, Pisma, t. II, s. 718.

Перевод на русский (машинный)

Скорее всего, идея строительства крепости Тыкоцин была связана с назначением на должность старосты Тыкоцинского Яна Шимковича, который занимал этот пост в 1. 1554-857. Он был одновременно придворным маршалом и писателем. Король Сигизмунд Август, созвав Шимковича на пост старосты Тыкочинского, по-видимому, рассчитывал на способности и умения, которые он унаследовал от отца Шимку Макковичу (ум. 1542).858. Шимко Макович отец строителя Тыкоцинской крепости, оставил среди других строительных объектов знаменитый оборонительный храм, называемый Мурованка в Малом Можайкове, его наследственную собственность.859.

Мы не можем сегодня в полной мере оценить заслуги Яна Шимковича как старосты Тыкоцинского и исполнителя королевских планов, не позволяют ему сохранившиеся исторические источники. Во времена его правления в крепости и городе Тыкочине проводились активные строительные работы, а в 1368 году был ввезен королевский вклад и т.д. Об участии в этих работах Шимковича в целом источники молчат. В последние годы жизни (умер. после 23 сентября 1568 года)

tykociński!5. Ближе к недатированному упоминанием до 1561 г., что король приказал чиновникам вычесть из сумм, уплаченных в казну, расходы, понесенные Шымковичем для строительства замка Тикотыне861,

Инвентарь с 1571 г. в Тыкоцине упоминал старое строительство двух королевских вокзалов старого и нового. Если первый из них, который был расположен, как было написано выше, на месте сегодняшнего так называемого Alumnatu, в углах Рыночной площади был создан одновременно во времена Гастольдов, то строительство Резиденции Новой, расположенной в Новом Городе (основанном во время проведения измерения копья, в 1559 г.). Оказалось, что Новая Резиденция соседствует с городскими садами, основанными во время измерения копья в Новом Городе, недалеко от новостроя Бернардинского монастыря, который там перенесли в связи со строительством крепости. Рядом с королевским двором и королевским садом проходила дорога к Санику862. Наверное, именно об этом королевском дворе писал Лукаш Гурницкий в «Деях польской короны», что, когда в 1572 году больной Сигизмунд Август съехал в Кнышин, где на смертном одре его посетил староста Тыкоцинский: «Я ушел сразу с заплаканными глазами, а увидев вас слишком больным и поняв, что мой дом вот-вот должен был проехать в Кнышинь».863Скорее всего, новая тыкочинская резиденция была расположена на том месте, где в XVIII веке была построена так называемая экономическая резиденция, объект, существующий и по сей день.

Следует ожидать, что Тыкоцинская крепость, которая была старейшей в стране (1549 г.) реализацией типа резиденции Palazzo in fortezza будет одновременно выполнять функции резиденции, склада и обороны. Однако это не было. Король в ней не жил, приезжая на север Подляшья, и даже в ней не жил тикоцинский староста. Функции резиденции от особняка выполнял.

Поддержание строительной команды и экипажа Тыкоцинского замка требовало соответствующей апровизации. Повышенные потребности в продовольствии стремились удовлетворить арендаторы поместья. Заказы существенно повлияли на860

Сноски

857 А. Бонецкий, Почет, с. XL; CAADR Moscow, F. 389, op. 1, No 57; А. Яблоновский, Подляшье, ч. 3, стр. 247. Ян Шимкович умер во время Люблинского сейма 1568-1569 гг. см. С. Ямиолковский, Тыкоцин, «Обозрение католики» 1879-47

858 Последний в 1. 1537-1542 годах был королевским вильнюсским комиссионером, приобретённый Боной, принадлежал к самым верным соратникам королевы в Литве. По сохранившейся переписке монарха с Шимком Матковичем он выполнял придворные поручения и располагал деньгами королевы. Проводил ревиндикацию королевских земель, конфисковывал частные владения королевств, исследовал привилегии купцов. 1536 Радзивиллам огромную часть больших гончих-райгородских благ. Ср. Я. Вишневский, Макович Шимко, PSB, т. 19, Wrocław 1974, с. 96-97.

859 Сделал он это уверенно на пороге своей придворной карьеры. Как придворный короля Александра Ягеллончика, в 1505 г. в письменных источниках. В готической архитектуре церкви в Малом Можкове был замечен в лице Макковича один из исполнителей программы ЕС, а время строительства перенесли на 1. 1498-1511. В историографии преобладает мнение, что церковь поздняя Мюрка 348 датируется 1524 годом.

860 Варшавская АГАД, Капициана, No 48, с. 67-71.

861 Варшавская обл., No 18, с. 582.

862 АГАД Варшава, АСК, dz. LVI, No T-4, К. 13v, 19, 29.

863 М., «Письма», том 2, с. 718.