Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 166, с. 310-311
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 310-311
Оригинал (по-польски)
kocin miał stanowić klamrę spajającą unifikowane dwa obszary państwowe — Koronę Polską i Wielkie Księstwo Litewskie. W liście z 17 III 1550 r. adresowanym do Mikołaja Radziwiłła Rudego pisał: Tykocina z wielu przyczyn potrzebujemy, bo myśląc na przyszłych czasów przypadłości, iż by jakie niepokoje być musiały, a k temu wojny - my nie rozumiemy miejsca bezpieczniejszego, na którym byśmy JKM małżonkę naszą, pod takowym czasem, gdzie by k temu przyszło, zostawić mieli, jako na Tykocinie, bo Tykocin leży na granicy takiej, skąd zewsząd bezpieczeństwo jest, a też tam budować chcemy, a już na to budowanie, te wszystkie prowenty tykocińskie obrócić chcemy, chocia też ci skądinąd na to nakładać będziemy. Dalej, król tłumaczył Radziwiłłowi ważną przemianę własnościową — odebranie tego starostwa z rąk Jana Janowicza Radziwiłła krajczego WKL (zm. 27 IX 1551): A już owszeki teraz ten Tykocin z ręku krajczego weźmiemy, dla tych wyżej pisanych przyczyn, lecz p. podczaszy tak cię, iż my nie chcemy brać starostwa p. krajczemu, niechaj on przecie starostą tykocińskim będzie, lecz pożytki, które do łask naszej brał, mieć chcemy848. Bardzo charakterystyczną wypowiedź na temat własności twierdzy tykocińskiej zawarł król w swym testamencie z 1571 r.: Działa wszytki, jakkolwiek je zowią, hakownice ruśnice drabskie i inne przyprawy i sprzęty ku strzelbie wojennej należące, co ich w Koronie Polskiej jest, ty Koronie oddajemy; także które są w Litwie w cejkauziech i gdzie indziej, te Księstwu Litewskiemu odlecamy, ale które są w Tykocinie i wszelaka strzelba i wojenny grat, to tam ma zostać, jako na własnym naszym zamku849.
11 IX 1543 r. król Zygmunt August w dokumencie dla Jana Janowicza Radziwiłła, krajczego litewskiego, nadającym mu dzierżawę tykocińską świeżo odziedziczoną po Gasztołdach stwierdzał, że nadanie to dotyczyło zamku Tykocin. Może wówczas funkcjonowało jeszcze wspomnienie zamku gasztołdowskiego, spalonego ok. 1519 r., choć nie da się wykluczyć domniemania, że sama kamienica zamkowa, przynajmniej jedno z jej skrzydeł było pozostałością nowego zamku gasztołdowskiego, wznoszonego po 1519 r. dla Olbrachta Gasztołdaś850.
Projektantem zamku tykocińskiego był Job Preytfus. Serwitorat królewski jako architekt i magister uzyskał w Radomiu w 1540 r., z roczną
Schematyczny pian Tykocina z pocz. XVIII w., podpisany jako Plan de Tykocin. J. Kubiak, Tykocin - studium historyczno-urbanistyczne do planu zagospodarowania przestrzennego, Warszawa 1975 (PSOZ Białystok). Fot. Andrzej Stasiak 1975.
pensją 100 fl851. 5 IV 1549 r. po raz pierwszy pojawił się Job Preytfus na liście osób, którym z kasy Zygmunta Augusta wypłacono 20 fl. Zanotowano przy tym, że Preytfus to architectus olim Maiestatis Regiae, a więc był architektem starego króla (zm. 1548 r.), dla którego wcześniej wykonywał prace budowlane, budując baszty i mury twierdzy w Kamieńcu Podolskim. Pierwsza z pozycji w rachunkach Zygmunta Augusta dotycząca Preytfusa odnosiła się więc do należności jeszcze po ojcu.
Dnia 5 IV 1549 r. w Piotrkowie odbyła się rozmowa króla z architektem, uzgodniono też najpewniej zakres prac, które miał on wykonywać dla Zygmunta Augusta. Zatrudnienie jego zbiegło się w czasie z rozpoczęciem inwestycji tykocińskiej, zamówienie na prace przy zamku wileńskim przyszło później — w roku 1551, w którym zmarł Fryderyk Unscherft, dotychczasowy
Сноски
848 Zbiór pamiętników historycznych o dawnej Polszcze, t. I, s. 439; J. Glinka, Zamek obronny w Białymstoku na przełomie XVI i XVII wieku, „Rocznik Białostocki”, t. II, Białystok 1961, s. 67. Zob. też Е. Żyłko, Tykocin Zamek. Dokumentacja historyczna, Warszawa 1962 (ODZ Warszawa — Zespół Badań Regionu Warszawy i Mazowsza).
849 Testament Zygmunta Augusta, s. 34.
850 AGAD Warszawa, Zb. dok. pap., nr 3202.
851 1 ТУ 1544r. Jop Preytfus architekt JKM składał rekognicję o odebraniu ze skarbu królewskiego 100 fl pensji. AGAD Warszawa, Zb. dok. pap., nr 3688. Inne znane kwity Preytfusa: kwit Spytkowi Jordanowi podskarbiemu w. kor. z pensji za II kwartał 13 X 1550 r. w Krakowie - AGAD Warszawa, Zb. dok. pap. 3695, kwit temuż na 1 tys. В. z 12 I 1551 r. w Krakowie - AGAD Warszawa, Zb. dok. pap. nr 3699.
Перевод на русский (машинный)
кобыла должна была быть пряжкой, соединяющей унифицированные два государственных района Польскую Корону и Великое княжество Литовское. В письме от 17 марта 1550 года, адресованном Николаю Радзивиллу Рудному, тыкоцин по многим причинам нам нужен, потому что мы думаем на будущее время беды, что какие беспокойства должны были бы быть, а для этого войны - мы не понимаем места безопаснее, где мы должны были бы. Далее, король объяснял Радзивиллу важную имущественную перемену отнять у Яна Яновича Радзивила княжеского ВКЛ (умер 27 сентября 1551 г.): А теперь мы возьмем этого Тыкоцина из нашей кельтской руки по этим вышенаписанным причинам, но он так тебя напоил, что мы не хотим брать староста княжеству княжескому, да не будет у тебя забота.848. Очень характерное высказывание о собственности тыкоцинской крепости, заключенное королем в его завещании от 1571 г.: Действуют все, как бы они ни назывались, крючки драбни и другие приправы и приспособления для военного ружья, принадлежащего им в Польской короне, мы отдаем тебе Корону; также и те, что в Литве в Тикауке и в других местах, которые являются нашими.849.
11 IX 1543 г. король Сигизмунд Август в документе для Яна Яновича Радзивилла, крайнего литовского, давшего ему в аренду тыкочинскую свеженаследованную от Гаштольдов, констатировал, что это приданое касалось замка Тыкоцин. Может быть, в то время еще существовало воспоминание о замке Гастольдовском, сожженном около 1519 г., хотя нельзя исключить хотя бы одно из предположение, что это было так.850.
Дизайнером замка был Job Preytfus. Королевский сервитурат, как архитектор и магистр, получил в Радоме в 1540 году, с годовым
Схематическое пианино Tykocin с начала XVIII в., подписанное как Plan de Tykocin. J. Kubiak, Tykocin - историко-урбанистическое исследование для плана пространственного развития, Варшава 1975 (PSOZ Белосток). Фотограф Анджей Стасяк 1975.
Зарплата 100 фл851. 5 апреля 1549 г. впервые появился Иов Прейтфус в списке лиц, которым из кассы Сигизмунда Августа было выплачено 20 фл. При этом отмечалось, что Прейтфус является architectus Olim Preiestatis Regiae, следовательно, он был архитектором старого короля (умер 1548 г.), для которого ранее он выполнял строительные работы, возводя башни и стены в крепости.
5 апреля 1549 г. в Пётркуве состоялся разговор короля с архитектором, и, скорее всего, был согласован объем работ, которые он должен был выполнить для Сигизмунда Августа. Его трудоустройство совпало с началом тыкочинской инвестиции, заказ на работы при Вильнюсском замке пришел позже в 1551 году, когда умер Фридрих Уншерфт, до сих пор
Сноски
848 Сборник исторических дневников о бывшей Польше, том I, стр. 439; Й. Глинка, Замок обороны в Белостоке на рубеже XVI и XVII веков, Ежегодник Белостокский”, том II, Белосток 1961, стр. 67 См. также Е. Жилко, Тыкоцин Замок. Историческая документация, Варшава 1962 (ODZ Варшава Исследовательская группа региона Варшава и Мац).
849 Завещание Сигизмунда Августа, с. 34.
850 Варшавская АГАД, Зб. док. пап., No 3202.
851 1 TU 1544r. Jop Preytfus архитектор JKM подал декларацию о получении из королевской казны 100 фл. зарплаты. AGAD Варшава, Zb. док. папы, No 3688. Другие известные расписки Прейтфа: расписка Spytku Jordan podskarbiem w. korž. с зарплатой за II квартал 13 X 1550 тыс. в Кракове