Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 164, с. 306-307
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 306-307
Оригинал (по-польски)
sano: Dwór Dobrzyniewski... Na ogrody dworne zostawiono ziemię, ale nie
Część gospodarcza magazynowo-hodowlana stanowiła najważniejszą część założenia. Usytuowano ją na wschód od części mieszkalnej. Zabudowania zlokalizowano wzdłuż prostokątnego dziedzińca, wydłużonego wzdłuż kierunku wschód-zachód. Znajdowały się tam stodoły, obory i chlewnie. Szczególnie okazałe musiały być budynki hodowlane mieszczące w 1564 r. 188 krów, 196 owiec, 33 kozy i 130 świń. W oborach znajdowały się krowy dojne, krowy jałowe i cielne, byki, owce, kozy, świnie, wieprze karmne, gęsi, kaczki i pawie.
W 1561 r. wskazywano, że do obór starostwa knyszyńskiego posłano 300 (!) wołów, z czego 100 skierowano do karmienia w folwarku knyszyńskim (pozostałe do folwarków w Dobrzyniewie, Grodzisku i Zabielu). Inwentarz z tego roku wyszczególniał ponadto w folwarku: Krów cielętnych, które się tego roku [15]61 pociekty, jest w liczbie 58, cieląt pod niemi także wiele, a z tych 3 cieląt zdechło, 14 z tych krów cielętnych, do mleka jedno ich 40, a od inszych mleka nie masz, dlatego, że są cielne, bo dwoje cielęta do roku miewają. Item jałowych krów 38, byków stadnych 2, jałowych dwuletnych 50, wypustków łońskich 40. Owiec starych 196, z których do mleka jest 80, przypłodku latosiego 18, świń starych 80, a latosich 843. Pola folwarczne były nawożone obornikiem. Mówi o tym wyraźnie inwentarz 1561 r., gdy informuje o potrzebie wybudowania folwarku w Boguszewie, gdzie znajdują się grunty od ziemian Pęskich odgraniczone, a ku paszni knyszyńskiej, krypnińskiej przydane, potrzeba aby był folwarczek i dworzec osobliwy zbudowan, bo tam jest grunt dobry i wypusty, w którym aby też było bydło chowane dla pognojów, co się też p. staroście dobrze być zdało. Bo te pola i od paszni krypniańskiej są odbiegie, tedy dla dalekości pognoje nie mogą być na nie wywożone... Potrzeba zatem nauki KJM.
W 1564 r. było: krów dojnych jałowych z jałowicami cielnymi 53, byków stadnych 3, wołów urostych 4, a wszego bydła pospolitego 17, cieląt wszystkich latosich 38, owiec pospolitych 265, owiec dojnych 60, kóz pospolitych 42, świń pospolitych 75, wieprzów karmnych 22, gęsi wszystkich 110, kaczek 20, pawów starych 12, pawów latosich 3. Liczby świadczą same za siebie ukazując możliwości aprowizacyjne tak dworu królewskiego, który udawał się do rezydencji w mieście, jak i obozu pod miastem.842
Jedyna stodoła liczyła aż 4 gumniska, 5 sąsieków, 4 pary wierzei umożliwiających przejazd z gumna na pole. Osobno znajdowały się sterty — 2 brogi pszenicy, 1 sterta jęczmienia, 3 sterty grochu, 18 brogów siana (każdy po wozów 14). W folwarku znajdowały się ponadto dwa spichlerze świerni dla schowania zboża, nad jedną z piwnic dla schowania mleczywa, wznosiła się komora, a wyżej sernik, nad drugą piwnicą dla schowania piwa była komora dla schowania wszelakich rzeczy, a nad nią dla gołębi gołębieniec. W bliżej nie ustalonym miejscu znajdowała się stajnia dla 25 koni i wozownia (tzw. szopa dla obozu). Być może dwa ostatnie budynki wzniesiono w miejscu późniejszej osiemnastowiecznej stajni, w południowo-wschodniej części założenia.
W części gospodarczej związanej z wodą Piotr Chwalczewski umieścił 3 baseny sadzawek zasilanych wodą ze źródła, wybijającego w skrajnym, północnym basenie. W 1569 r. stwierdzono: Przy tym dworcu jest sadzawek 3. Wszystkie znowu wyszlamowane, z których śrzednia około brzegów odylowana. Inwentarz 1564 r. wyszczególniał w sąsiedztwie sadzawek: browar przy tymże dworski, ze wszystkiemi statki do warzenia piwa należącemi, okrom kotła. A przy tym browarze świetlica dla moszczenia i roszczenia słodów. Niedaleko też usytuowana była łaźnia czarna po litewsku bez kotła, a przeciwko tej świetliczka z piecem i z ławami.
Oprócz upraw zbożowych część gruntów stanowiły tzw. popławy siane. Pola folwarczne sąsiadowały z lasem popielewskim, który KJM raczył rozkazać w pokoju zostawić dla zwierzyńca i na przyszłe czasy dla drew. Bliskość zwierzyńca w stosunku do folwarku, również wynikała z gospodarczej potrzeby spożytkowania ułowionej zwierzyny.
Prócz pól sąsiadujących z folwarkiem knyszyńskim w innym miejscu nad Nereślą w sąsiedztwie wsi Boguszewa i Pęskich znajdowało się 18 wł. ornych i sianożętnych. Zorganizowano tam wkrótce dodatkowy folwark. W 1564 r. na folwarku knyszyńskim użęto kop 1 860 żyta, kop 186 oddano jako dziesięcinę do plebanii knyszyńskiej, 200 kop zostawiono na nasienie, resztę złożono w 6 stert. Prócz żyta w folwarku wysiewano pszenicę ozimą (użęto 346 kop), pszenicę jarą (80), jęczmień (354), jarkę (170), owies (650), groch (120), proso (30), konopie (4), len (24 kopy). Mimo wysiłków organizacyjnych podejmowanych przez Chwalczewskiego dowiadujemy się, że powstały szkody, które się za nieposłuszeństwem poddanych wołostnych w nierychłym sprzątnieniu z tego folwarku zboża się stały, postanowiono, iży wszystka wołość knyszyńska nagradzając one szkody, z każdej włóki beczkę owsa, a po wozie siana złożyć mają. A co się tycze żyta i grochu, w których się taż szkoda stała, to odłożono do nauki JKM. Osobną część gospodarstwa stanowił kompleks hodowlany.
Сноски
842 Por. J. Maroszek, J. Szydłowski, K. Kucharczyk, Dokumentacja ewidencyjna parku w Dobrzyniewie Fabrycznym, Białystok 1979 (maszynopis PSOZ Białystok).
843 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 243.
Перевод на русский (машинный)
Добрыневский королевский двор... На придворных садах оставили землю, но не
Хозяйственная часть склада-разведения была самой важной частью основания. Она располагалась к востоку от жилой части. Застройки располагались вдоль прямоугольного двора, продлившегося по направлению восток-запад. Здесь находились сараи, овчарки и свинарники. Особенно впечатляющими должны были быть скотоводческие постройки, в которых в 1564 г. находились 188 коров, 196 овец, 33 коровы и 130 свиней.
В 1561 г. было указано, что в саженцы кнышинского староства были посланы 300 (!) коров, из которых 100 были направлены на кормление в кнышинском поселке (остальные в посевных цехах Добржиньска, Гродзиска и Забелеля). Инвентарь этого года также выделил бы в саженце: телят много. Овцы старые 196, из которых до молока 80, приплод лето 18, свиньи старые 80 и лето843. Фермерские угодья были удобрены навозом. Таким образом, это ясно говорит о 1561 году, когда они сообщают о необходимости строительства старообрядческого хозяйства в Богушеве, где есть земли от помещичьих, а к Кнышинскому, Крипнинскому кормлению должны быть пригодны, чтобы был посёлок и особая резиденция была построена, потому что там хорошо.
В 1564 г. было: доильный город с телятиной 53, стадный бык 3, бык 4, а весь скот 17, телят всех лет 38, овец 265, овец 60, коз 42, свиней 75, свиней 22, свиней всех видов.842
В одном амбаре насчитывалось до 4 гурманов, 5 соседей, 4 пары верований, давших возможность проезда из резины в поле. Отдельно располагались хлевы 2 броши пшеницы, 1 куча ячменя, 3 кучки гороха, 18 брошей сена (каждый по повозкам 14). Кроме того, в погребе находились две кладовки сверла для выкапывания. Возможно, два последних здания были построены на месте поздней конюшни XVIII века, в юго-восточной части основания.
В хозяйственной части, связанной с водой, Петр Хвальчевский поместил 3 бассейна с пресным бассейном, питаемым водой из источника в крайнем северном бассейне. В 1569 г. было обнаружено: При этом резиденция состоит из бассейнов 3. Все снова выведенные из воды, из которых средь оребренных берегов. Инвентарь 1564 г. подробно в соседстве с бассейнами: пивоварня при этом дворе принадлежит.
Помимо зерновых культур, часть земли составляли так называемые сеноводы. Фермерские поля соседствуют с попеловским лесом, который ЕКВ, по его словам, приказал оставить в комнате для питомника и на будущие времена для дерева. Близость зверя к ферме также была обусловлена экономической необходимостью использования уловленной дичи.
Кроме полей, прилегающих к кнышинскому фольварку, в другом месте над Нересью (в окрестностях села Богушева и Пеньских) было найдено 18 ил. орных и сеножественных. Там вскоре было организовано дополнительное земледельческое хозяйство. В 1564 г. на кнышинском фольварке копье было вырезано 1860 ржи, копейку 186 отдано как десятину. Несмотря на организационные усилия, предпринимаемые Хвалчевским, мы узнаем, что было нанесено вред, который за непослушанием полоумных в неспешной уборке из этого хлебного хозяйства стал постоянным, было решено, что все книшинские народы вознаградили этот ущерб, с каждой нити бочки овса, а после сена часть этих культур должны были сложить.
Сноски
842 Поручик Я. Марошек, Я. Шидловски, К. Кухарчик, Регистрационная документация парка в Добржинецком заводе, Белосток 1979 (машинопись PSOZ Белосток).
843 В. Хомячков, Материалы к истории..., op. cit., с. 243.