Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 163, с. 304-305

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 163 из 338

С. 304-305

Оригинал (по-польски)

J. Szydłowski, PGR - Knyszyn. Plan terenu dawnego założenia dworsko-ogrodowego. Skala 1:1 000, Białystok 1979. ВОЗЮЗК Białystok, Fototeka.

— część gospodarcza hodowlano-magazynowa,

— część gospodarcza związana z wodą.

Część mieszkalna zlokalizowana była w centrum kompozycji. Składały się na nią:

— dwór starościński,

— dom ekonoma,

— dom służby folwarcznej.

Dwór starościński (w 1564 r. dom od miasta, w 1569 r. nazywany był domem więtszym, dranicami pobity, bokiem nad sadzawką stojący) umieszczono na skrzyżowaniu dwóch osi kompozycyjnych:

— osi północ-południe — główna oś części hodowlano-magazynowej,

— osi wschód-zachód — główna oś części gospodarczej związanej z wodą. Obiekt ten usytuowano w kulminacyjnym punkcie terenu zajmowanego przez założenie, gdzie w zasięgu widoku pozostawała rezydencja królewska w mieście i kompleks stajni królewskich. W tym dworcu dom pierwszy od miasta, w którym są świetlic 2... W których świetlicach, w jednej szklanych błon 4, a w drugiej świetlicy błon 3. W jednej świetlicy u trzech okien są kraty żelazne, w każdej świetlicy po jednym stole, ławy około ścian w obudwu świetlicach. Między temi świetlicami dwiema jest sień. W tym wszystkim

domu drzwi ośmioro, na zawiasach żelaznych, u każdych drzwi są klamki, wrzeciądze i skoble żelazne. Tak opisywano knyszyński dwór starościński. Prostota tej budowli była uderzająca.

W centrum części mieszkalnej znajdowała się sadzawka — pierwsza w rzędzie trzech sadzawek wchodzących w skład kompozycji. Na zbiornik ten wychodziły okna elewacji wschodniej dworu starościńskiego. Widok stąd (ponad sadzawkami) skierowany był w kierunku zwierzyńca Popielewo.

Na wschód od pierwszej sadzawki znajdowały się dwa inne budynki mieszkalne - dom ekonoma połączony z piekarnią dworską (dom drugi — w 1564 r.) oraz dom mieszczący mieszkania służby (dom trzeci od obory — w 1564 r.), który był zlokalizowany już przy skraju części gospodarczej hodowlano-magazynowej.

Część ozdobną założenia. stanowił 8-morgowy ogród (ok. 4,5 ha), pierwotnie w 1554 r. przeznaczony na miejsce upraw warzywnych. Zwraca uwagę duża produkcja warzyw, w piwnicy przechowywano rzepy, cebule, kapusty, pasternak, marchew, pietruszkę, buraki ćwikłowe. Z czasem warzywnik wykorzystano jako miejsce sadu. Morgów ogrodowych przy tym dworcu zostawiono beło m. 8, ale ich odeszło rozprzestrzenieniem dworu i sadzeniu sadu m. 1 1/2. Zostawa ich na ogród m. 5 1/2 — pisano w 1569 r. 841 Domyślać się należy, że odnotowano tu jedynie początek prac przy zakładaniu sadu owocowego, i że w konsekwencji cały teren warzywnika, owe 8 m. ogrodu przeznaczono na sad. Prócz drzew owocowych nasadzić musiano i drzewostan ozdobny, pełniący funkcję wiatrochronu drzew owocowych. O istnieniu tu nasadzeń drzew ozdobnych świadczą zachowane, archaiczne okazy lip, pozostające u kresu wegetacji. Średnica pni i przypuszczalny wiek nakazują domniemywać, że sądzono je już u schyłku XVII lub w XVIII w. Niemniej bez wątpienia kontynuują one nasadzenia jeszcze wcześniejsze. Znana jest kompozycja ogrodu. Był on założony na planie kwadratu, o boku ok. 200 m. Naroża kwadratu skierowano w kierunkach: wschód, zachód, północ i południe. Nasadzenia drzew ozdobnych (aleje) poprowadzono wzdłuż boków kwadratu, ale kwadrat podzielono na 4 mniejsze kwadratowe kwatery, po granicach których poprowadzono drogi spacerowe obsadzone drzewami ozdobnymi. Tego typu kompozycja ogrodu ozdobnego znana jest jeszcze z innego równocześnie założonego przez Piotra Chwalczewskiego ogrodu w folwarku w Dobrzyniewie. Ogród dobrzyniewski powtarzał kompozycję ogrodu przy folwarku knyszyńskim, choć brak tam było dróg spacerowych. W 1561 r. pi-

Сноски

841 AGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr K-11, k. 8v.

Перевод на русский (машинный)

J. Szydłowski, PGR - Knyszyn. План территории бывшего усадьбы-сада. Масштаб 1:1 000, Белосток 1979. Белосток, Фототека.

сельскохозяйственно-складская часть,

Экономическая часть, связанная с водой.

Жилая часть была расположена в центре композиции. Она состояла из:

Староместская королевская усадьба,

  • дом экономиста,

Дом народного творчества.

Старостинский королевский двор (в 1564 г. дом от города, в 1569 г. назывался более узким домом, дранками избитым, боком над стоячим бассейном) был расположен на пересечении двух композиционных осей:

север-юг главная ось животноводства и складирования,

оси Восток-Запад главная ось хозяйственной части, связанной с водой. Этот объект расположен в кульминационной точке местности, занимаемой предположением, где в пределах видимости оставалась королевская резиденция в городе и комплекс королевских конюшней. В этой резиденции дом первый от города, в котором есть 2 комнаты... В комнатах, в одной стеклянной оболочке 4, а в другой светлая комната.

дом двери восемь, на железных шарнирах, у каждой двери дверные ручки, шпиндели и железные скобы. Так описывался Кнышинский королевский двор старостинский. Простота этого здания была поразительной.

В центре жилой части находился пруд первый в ряду из трех прудов, входящих в состав композиции. На этот водоем выходили окна фасада восточного королевского двора старческого. Вид отсюда (над прудами) был направлен в сторону зверинца Попелево.

К востоку от первого пруда находились два других жилых дома дом экономиста, соединенный с придворной пекарней (дом второй в 1564 г.) и дом, в котором размещались жилые дома службы (дом третий в 1564 г).

Декоративной частью основания. представлял собой сад площадью около 4,5 га, первоначально предназначенный для места выращивания овощей в 1554 году. Обращает на себя внимание большое производство овощей, в подвале хранились репа, лук, капуста, пастернак, морковь, петрушка, свекла. Со временем овощ использовался в качестве места для сада. Оставляют беглю на темной резиденции.841 Следует догадаться, что здесь зафиксировано только начало работ по закладке фруктового сада, и что, следовательно, вся территория огорода, эти 8 м. сад был предназначен для сада. Кроме плодовых деревьев, необходимо посадить декоративное дерево, выполняющее функцию ветрового покрова плодовых деревьев. О существовании здесь декоративных деревьев свидетельствуют сохранившиеся, архаичные экземпляры липы, остающиеся в конце вегетации. Посадка декоративных деревьев (аллеи) была проведена вдоль сторон квадрата, но квадрат был разделен на 4 меньшие квадратные квартиры, по границам которых были проложены пешеходные дорожки, засаженные декоративными деревьями. Этот тип композиции декоративного сада известен еще из другого одновременно созданного Петром Хвалчевским сада в деревенском фольварке в Добржине. Сад Добрыневский повторял композицию сада, хотя и не был деревенским кварком.

Сноски

841 АГАД Варшава, АСК, dz.LVI, No K-11, k. 8v.