Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 161, с. 300-301

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 161 из 338

С. 300-301

Оригинал (по-польски)

nego pełnił do 1574 г. 834 Karwicki więc przetrwał na tym urzędzie dłużej niż trwało życie jego mocodawcy. 23 VII 1573 r. w Krakowie powzięte przez rady koronne postanowienie i porządek do prowadzenia ciała КЛМ pana naszego zmarłego nakazywało: Kazać woźniki wszystkie do wozów dać, a wozy mają być wydane według potrzeby od JMP Stanisława Karwickiego oboźnego KJM, a w niebytności przez podoboźnego. Rady koronne dokonały wówczas specyfikacji wozów i koni835, Tak jak i reszta pozostałych po śmierci Zygmunta Augusta dóbr własnych, tak ziemskich Jak i ruchomych, miały stać się własnością sióstr zmarłego. Jeszcze w 1575 r. Anna Jagiellonka wyszczególniała potrzeby, które królowa JMP staroście bielskiemu i knyszyńskiemu opowiedzieć miała, za oddaniem i okazaniem uniwersału JMPP rad koronnych па konwokacjej warszawskiej danego. Upominała się wówczas siostra zmarłego monarchy: Na sługę obozowego, któremu służba wypowiedziana jest, przeto iż stróż miał tam bywać i noc do obozowych straży. Który iż nie bywa szkoda by wielka mogła tam być, za niedopatrzeniem, aby według zwyczaju strawne niemu było dawane. Ponieważ on służy i mieszka, rzeczy te, w liczbie od niego odebrane, ani zapłacone, co też królewna JM rozkazać była raczyła, żeby i to jemu było dane, aby mógł tam służyć836.

7. Folwark

W I. 1510-1558 r. zabudowania folwarku knyszyńskiego znajdowały się w sąsiedztwie rezydencji królewskiej, w mieście, przy ul. Dworskiej. Stanowiły część składową dworca, założonego w tym nowym miejscu, w 1510 r. przez Mikołaja Radziwiłła, po likwidacji dworu zwanego Wodziłówką. Jego zabudowania usytuowane tam były po prawej stronie idąc z miasta. Zajęte później zostały przez stajnie starościńskie. W 1558 r. opustoszałe tam wygony dla bydła dworskiego przeznaczono na wygon dla bydła miejskiego, co było spowodowane całkowitym usunięciem stamtąd hodowli bydła rogatego dworskiego.

Rozbudowa dworca królewskiego i częste zamieszkiwanie w nim monarchy spowodowały, że wystąpiła konieczność rozdzielenia funkcji mieszkalnych i rezydencjonalnych. Trzeba było folwark przenieść gdzie indziej, zwłaszcza że trzeba było zwielokrotnić jego produkcję hodowlaną i roślinną dla aprowizacji króla i jego dworu. Logicznym wydawałoby się usytuowanie zabudowań folwarku na starym miejscu, gdzie ongiś znajdowała się łowiecka curiola. Okazało się to niemożliwe. Likwidacja dworu Wodziłówka — Starego gumna królewskiego w 1510 r. oddanego wpierw na wójtostwo, a później po skupieniu wójta w 1561 r. w części przekazanego mieszczanom, spowodowane było jeszcze innymi względami. Teren po dworze sąsiadował z dużym stawem pod dworcem królewskim, z drugiej strony za miastem. Stare gumno położone było w górę rzeki Jaskranki, przepływającej przez wielki staw, co było poważną niedogodnością i zagrożeniem higienicznym dla rezydencji królewskiej, stadniny i gospodarki rybnej. Wobec zwiększonej produkcji hodowlanej na potrzeby aprowizacji dworu na starym miejscu nie można było wybudować folwarku, nie zezwalały na to względy higieniczne, szczupłość terenów zabudowań, oddalenie od gruntów ornych. Dlatego nowy folwark usytuowano na zachód od miasta, w dół biegu Jaskranki.

Nowy folwark założył Chwalczewski pod miastem, w miejscu dzisiejszej miejscowości Knyszyn Zamek. W 1561 r. folwark ten liczył 30 wł. gruntu. Dwa pola położone były w sąsiedztwie drogi do Tykocina, a trzecie za Jaskranką. Każde z nich liczyło po 10 wł837. Gospodarstwo założono na miejscu siedziby wójtostwa bartnego knyszyńskiego. Najdawniejsza wzmianka o istnieniu tej instytucji pochodzi z dokumentu uposażeniowego kościoła w Knyszynie z 1520 r. Wówczas to oprócz wójtów wiejskich, skolonizowanych wsi — knyszyńskiego Iwana Kurzenieckiego i długołęckiego Mikołaja Pęskiego, w akcie erekcji parafii spotykamy wójta Stanisława, leśniczego, bez wątpienia wójta bartnego838. Wiemy, że posiadał on uposażenie złożone z 14 wł. ziemi839. Stanisław, leśniczy był tożsamy z inną postacią, znaną ze źródeł późniejszych — Stanisławem Pietraszewiczem starostą bartnym i ga-Jewnikiem knyszyńskim840. W 1561 r. wójtostwo, do którego należały wsie

Сноски

834 К. Chłapowski, O urzędzie oboźnego w XVI i pierwszej połowie XVII wieku, [w:] Władza i społeczeństwo. Prace ofiarowane Antoniemu Mączakowi w 60 rocznicę urodzin, Warszawa 1989, s. 145-150.

835 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 30, s. 101.

836 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, nr 47, k. 30-32.

837 Por. obraz pól folwarku Knyszyn na mapie z 1862 r. (zob. ilustracja). AP Białystok, GKL, nr 36.

838 Jego potomkowie mieszkali w Knyszynie nawet pół wieku później. Jeszcze w 1577 r. pierwszy dom po lewej stronie ul. Starodwornej, idąc z Rynku był własnością Leśniczej. Ona też była posesorką pojedynczych placów miejskich przy ul. Starodwornej, Do Wody i Siodlarskiej. W innym miejscu ul. Starodwornej znajdował się plac Stanisława, leśniczego. Por. Akta albo sprawy, nr 473.

839 w. Pociecha, Królowa Bona, t. III, s. 160.

840 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 252.

Перевод на русский (машинный)

Он проработал до 1574 года.834 Карвицкие, таким образом, продержался на этом посту дольше, чем его управляющий. 23 июля 1573 г. в Кракове, принятое советами коронного постановления и порядка вести тело господина нашего покойного, повелевало: приказать возницам все в повозки отдать, а повозки должны быть выданы в соответствии с потребностями от JMP Станислава Карвицкого дворового KJM, а в небытие тогда совета.835, Как и остальные после смерти Сигизмунда Августа собственные блага, как земные, так и передвижные, должны были стать собственностью сестер умершего. Еще в 1575 году Анна Ягеллонка подробно описала потребности, которые королева ЯМП должна была рассказать старожилу Беляцкому и Кнышинскому, за сдачей и представлением универсалии JMPP советов коронных. И как он служит и живет, то числом отнятое у него и не оплаченное, что и царица приказывала ему, чтобы и ему было дано служить там.836.

7. Вольварк

В I. 1510-1558 гг. построенное старое поселение Кнышинского сельсовета было бы разрушено в соседстве с королевской резиденцией, в городе, на ул. Дворской. Они были составной частью резиденции, основанной в этом новом месте, в 1510 г. Николаем Радзивиллом, после ликвидации королевского двора, называемого Водиловкой. Его застройки были там расположены по правую сторону от города.

Расширение королевской резиденции и частое проживание в ней монархов привели к тому, что было необходимо разделить жилые и резиденционные функции. Нужно было переместить фольварк в другом месте, особенно потому, что нужно было умножить его придворное и растительное производство для одобрения короля и его королевского двора. Логично, казалось бы, разместить фольгу на старом месте, где он был. Старое резино было расположено вверх по реке Яскранки, протекавшей через большой пруд, что было серьезным неудобством и гигиенической угрозой для королевской резиденции, конюшни и рыбного хозяйства. Из-за увеличения селекционного производства для апровизации королевского двора на старом месте нельзя было построить ферму, не допускали этого из гигиенических соображений, излишеств от земли.

Новый фольварк основал Хвалчевский под городом, на месте нынешнего города Кнышин-Замок. В 1561 году этот фольварк насчитывал 30 ил. земли. Два поля находились в непосредственной близости от дороги к Тыкоцину, а третий за Яскранком. Каждый из них насчитывал по 10 ил.837. Ферма была основана на месте штаб-квартиры бартового войтоводства Кнышинского. Самое старое упоминание о существовании этого учреждения относится к документам обустройства костела в Кнышине с 1520 года. Тогда, кроме войтов сельских, колонизированных деревень кнышинского Ивана Курзенецкого и длинноленского Николая Пеньского, в акте эрекции прихода мы встречаем вой Станислава, без сомнения, бартов,838. Мы знаем, что у него было 14 инков земли839Станислав, лесничий был идентичен другой фигуре, известной из более поздних источников Станиславу Петрешевичу старостой бартным и га- Евником Кнышинским.840. В 1561 г. войтоведение, которому принадлежало село

Сноски

834 К. Хлаповский, О службе в колхозе в XVI и первой половине XVII века, [в:] Власть и общество. Работы, подаренные Антонию Мучаку в 60 лет со дня рождения, Варшава 1989, стр. 145-150.

835 М.Н. Краков, Bibl. Czart., TN, No 30, с. 101.

836 АГАД Варшава, АСК, dz. I, No 47, k. 30-32.

837 Ср. изображение полей фольварка Кнышин на карте 1862 г. (см. иллюстрацию). AP Белосток, GKL, No 36.

838 Его потомки жили в Кнышине даже полвека спустя. Еще в 1577 году первый дом слева от ул. Стародворной, идя с Рыночной площади, принадлежал Леснице. Она также была помещиком отдельных городских площадей на ул. Стародурной, До Воды и Седларской. В другом месте ул. Стародорной находилась площадь Станислава, Лесничного. Ср. Акта 4 или дело.

839 Утешение, королева Бона, том III, с. 160.

840 В.В.Путин, материалы для истории, op. cit.