Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 158, с. 294-295
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 294-295
Оригинал (по-польски)
spiętrzenia na tym zdroju i budowy specjalnego rurociągu, którym płynęłaby woda.
Sadzawki uległy ruinie tak jak i inne elementy rezydencji królewskiej, w związku z faktem, że nie spełniały funkcji dla której zostały zbudowane. Inwentarz starostwa knyszyńskiego z 1645 r. zaledwie wzmiankował przy opisie dworca w mieście: przy tym sadzawki zalazłe, zaroste818,
Zachowanie do dziś pozostałości sadzawek spowodowane zostało umieszczeniem na groblach cmentarza żydowskiego. Nastąpiło to w 2 poł. XVIII wieku. Dziś już nie zachowana księga bractwa Hewre Kadysz w Knyszynie odnotowywała, że 14 IV 1786 r. Kopecki gubernator i zwierzchność dworska przychylili się do prośby Żydów knyszyńskich i zezwolili, by posiadali oni swój cmentarz, tzw. mogiłki — tak miejsce jak z dawna było i ogrodzenia i tamże grzebania się dozwala. Kolejny wpis w księdze tego bractwa pogrzebowego pochodził z 30 XII 1787 r. i informował: A ponieważ mieszkańcy knyszyńscy Żydzi, z dawna na sadzawkach dworskich Knyszyna mogiłki miane z dozwolenia 14 Aprila 1786 roku około tychże mogiłek parkanem dobrym ogrodzenie ponowili, przez co wygodne miejsce grzebania zmarłych swoich uczynili... Zobowiązano jednocześnie Żydów knyszyńskich, by nie grzebali zmarłych na innych niż ten cmentarz mogiłkach819,
Prace przy budowie stawów i sadzawek były bardzo kosztowne. Chwalczewski projektując swoje inwestycje podawał jednocześnie kosztorysy. Ze względu na wysokość kwot, które należało na nie przeznaczyć decyzje podejmował sam Zygmunt August. Prócz wykwalifikowanych grabarzy, tak miejscowych, jak i sprowadzonych Holendrów (wzm. 1569 r.) pracujących pod nadzorem miernika Piotra Gabrielowicza, korzystano z pracy poddanych ze starostwa knyszyńskiego, a w inwentarzu 1569 r. zaznaczono: też i stawów poprawować, jako im rozkażą.
Gospodarstwo rybne dozorował rybak ku posłudze dwornej postanowiony. W 1569 r. był nim Jan Mielkowicz, pewnie tożsamy z Janem Ry-
bakiem znanym z inwentarza 1564 r., gdy przyjął 3 m. zaścianku przy wsi Chraboły. Otóż w 1569 r. opatrzenie z tytułu jego posług przedstawiało się następująco: pieniędzy lit. kop 4, żyta beczek 6, słodu beczek 6, grochu beczka 1, krup beczka 1 albo jęczmienia beczek 2; mięsa połeć 1, sadła połeć 1, skórznie za talar do spustu stawów. Jan Mielkowicz być może był tożsamy ze stróżem stawu wielkiego Augusta, który posiadał wolne od podatków 13 m. ziemi (wzm. 1573 r.).
Bardzo rozbudowane gospodarstwo rybne uzupełniały ryby łowione w okolicznych rzekach — zwłaszcza w Narwi i Biebrzy. W kluczu dobrzyniewskim starostwa knyszyńskiego mieszkający tam rybacy (dziś wieś Rybaki u zbiegu Supraśli i Narwi), mieli wolne łowienie w Narwi, Supraśli, za tą wolność na każdy piątek do dworu dobrzyniewskiego dawać mają ryb na 2 misy.
Odrębnym problemem była hodowla pstrągów, wymagały one bowiem specjalnych warunków, zimnych źródlisk i bieżącej wody. Właśnie z tego względu przed 1564 r. wśród stawów w starostwie knyszyńskim niedawno za dzierżawy p. Chwalczewskiego zbudowanych wymieniono: siódmy staw niewielki Rybnik nazwany ku Dobrzyniewu należący, w którym pstrągi miały by być. W 1569 r. staw w Rybniku opisywano następująco: staw w puszczy Ribnik, na którym ruda jest zbudowana. A w stawie pstrągi są. Z której rudy rudnicy na każdy rok niniejszy [15]69 spuszczenia stawu i towienia pstrągów przez KJM nie robiła przez niedziel 8, odpuszczono z arendy fl. 34, a które p. starosta teraźniejszy wybrać ma. Okazuje się, że przy łowieniu pstrągów osobiście uczestniczył sam król Zygmunt August
Rozbudowa gospodarstwa stawowego w Knyszynie była analogiczna do prac, które prowadzono w podwileńskim dworcu myśliwskim zwanym Wierszupy, gdzie Zygmunt August, w czasie swoich litewskich rządów 1544–1548 r. wzniósł drewniany dworzec, a w jego sąsiedztwie zorganizował gospodarstwo rybne w 28 nowo zbudowanych sadzawkach. Nawet nazwa dworca urobiona została od wód, o czym relacjonuje w swym atlasie Braun: domus regia... vulgo Wersupa, id est iuzta aquas, quibus vicina est326,821. Lokalizację dworca (za przedmieściem antokolskim) i wykopaliska w tym miejscu820
Сноски
818 ĄAGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr K-11, К. 70.
819 Szerzej na temat dziejów cmentarza żydowskiego założonego na groblach sadzawek królewskich w Knyszynie, zob. J. Maroszek, I. M. Plichta-Wiśniewska, T. Wiśniewski, Dokumentacja ewidencyjna cmentarza żydowskiego w Knyszynie, Białystok 1990 (maszynopis PSOZ Białystok). Wcześniej pisał na ten temat: K. Cyganek, Kronika parafialna..., s. 31: w dobrym stanie 7 sadzawek, wymiar mniej więcej 100 x 80 m, głębokość do 3 m. Nie wszystkie sadzawki mają jednakowe wymiary. Wały u podnóża do 18 m szerokości, a u góry do 10 m. Wały są usypane z gruzu. W czasie frontu jedną przekopano - cegły, kamienie 1 rupiecie. Legenda głosi, że dna sadzawek są wykładane płytami kamiennymi. Również M. Paździor na pocz. 1. 60-tych XX w. dokonał oględzin tych zabytkowych basenów wodnych. Zob. M. Paździor, Dwór królewski wraz z folwarkiem; Tenże, Dwór królewski Zygmunta Augusta w Knyszynie, „Rocznik Białostocki”, t. VIII, s. 364.
820 ĄAGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr K-11, k. 17-18 v, 22, 37v (1569 r.); W. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 263 (1564 r.).
821 J, Braun, Urbium praecipuarum totius mundi liber tertius, Coloniae Agripinae 1599, tabl. 59; L. Kolankowski, Zygmunt August, s. 324, 330, 331 i 391; J. Fijałek, Opisy Wilna, s. 315.
Перевод на русский (машинный)
напор на этом источнике и строительство специального трубопровода, по которому будет течь вода.
Плантации были разрушены, как и другие элементы королевской резиденции, в связи с тем, что они не выполняли функции, для которой они были построены. Инвентарь старосты Кнышиньского 1645 г. только упоминает при описании резиденции в городе: при этом пруды затоплены, растет818,
Сохранение до сегодняшнего дня остатков купальни было вызвано размещением на могилах еврейского кладбища. Это произошло во второй половине XVIII века. Сегодня не сохранившаяся книга братства Еврейский Кадыш в Кнышине отметила, что 14 апреля 1786 года Копецкий губернатор и придворное начальство согласились с просьбой кнышинских евреев и разрешили им иметь там свою могилу. В то же время кнышинских евреев обязывали не хоронить умерших на других могилах, кроме этого кладбища.819,
Работы по строительству прудов и прудов были очень дорогими. Хвалчевский проектировал свои инвестиции и давал сметы. Из-за суммы, которые должны были быть потрачены на них, принимал решение сам Сигизмунд Август. Кроме квалифицированных грабителей, как местных, так и привезенных голландцев (около 1569 г.), работающих под руководством Петра Габриэльовича, использовался также труд старосты.
Рыбное хозяйство курировал рыбак для придворного служения. В 1569 году им был Ян Мелькович, вероятно, идентичен Яну Ры-
Бак, известный из инвентаря 1564 года, когда он принял 3 м. пруд большой бочки земли в деревне Храболы. Так в 1569 году. повязка за его услуги представлялась следующим образом: деньги литые 4, ржаные бочки 6, солодовые бочки 1, гороховые бочки 1 или ячменные бочки 2; мясо может быть 1, масло 1
Очень обширное рыбное хозяйство дополняли рыбы, выловленные в окрестных реках особенно в Нарве и Бебже. В ключе Добрыневского староства Кнышинского, жившие там рыбаки (сегодня деревня Рыбаки на стыке Супрасли и Нарева), имели свободную рыбалку в Нарева, Супрасли, за эту свободу каждую пятницу до королевского двора Добрыневского давали мне рыбу.
Отдельной проблемой было разведение форели, потому что они требовали особых условий, холодных источников и проточной воды. Именно поэтому до 1564 г. среди прудов в Кнышинском старостве не было ни одного пруду с прудом: седьмой пруд небольшой Рыбник, принадлежащий к Добржину, в котором форель должна была быть. В 1569 г.
Расширение прудовой фермы в Кнышине было аналогично работам, которые проводились в подвиленском охотничьем доме под названием Вершупы, где Сигизмунд Август во время своего литовского правления 1544 1548 гг. построил деревянную резиденцию, а в его окрестностях организовал рыбное хозяйство в 28 недавно построенных водоемах. Даже название резиденции было составлено из вод, о чем свидетельствует821. Расположение резиденции (в пригороде Антокольского) и раскопки в этом месте820
Сноски
818 AGAD Варшава, АСК, dz., No K-11, К. 70.
819 Более подробно об истории еврейского кладбища, основанного на могилах королевских саженцев в Кнышине, см. Я. Марошек, И. М. Плихта-Вишнёвская, Т. Кшиштофский, Документация еврейского кладбища в Кнышине 1990 (машинопись PSOZ Белосток). Ранее писал на эту тему: Паждзёр, Королевский двор вместе с фольварком; Тенже, Королевский двор Сигизмунда Августа в Кнышине, «Ежегодник Белостокский», том VIII, стр. 364.
820 AGAD Варшава, ASK, dz. LVI, K-11, k. 17-18 v, 22, 37v (1569); В. Хомятовский, Материалы для истории..., op. cit., p. 263 (1564).
821 J, Braun, Urbium praecipuarum totius mundi liber tertius, Coloniae Agripinae 1599, табл. 59; L. Kolankowski, Zygmunt August, стр. 324, 330, 331 и 391; J. Fijalek, Описания Вильнюса, стр. 315.