Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 153, с. 286-287
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 286-287
Оригинал (по-польски)
Item na rzekach Jaskrze i Niereśli [Nerestce], które się pospołu zeszty797, chce p. starosta staw uczynić, na co jest miejsce dobre i łożysko, któryby nie mało kosztował.
Item na rzece Kobylance, przy ostupie, który zowią Zwierzyniec Popielów, chciałby zbudować staw798. Który powiada musiałby kosztować kop 100, a na ty rzeczy potrzeba jest nauki KJM799,
Opisane wyżej: wtóry staw niewielki przy gościńcu jadąc do Tykocina pod miasteczkiem knyszyńskiem oraz trzeci i czwarty stawki małe, jeden przy tymże gościńcu tykocińskim, a drugi niżej wykopano za rządów P. Chwalczewskiego, likwidując tzw. morgi ogrodnicze. Inwentarz z 1569 r. wspominał, że przy paszni dworca knischinskiego, między stawy, ogrodników osiadłych 12, dzierżą po m. 3. Insze morgi ogrodnicze z pomiary zostawione, częścią ich są stawkami zalane, a insze puste i nieprzyjęte przy paszni zostają. Te 2 stawki małe pod Knyszynem, do których tylko na tarcie karpie albo inszą rybę wsadzają stanowiły tzw. terliska800, Usytuowanie ich przy wjeździe od strony Tykocina oraz wielkie powierzchnie luster wody wokół Knyszyna zwracało uwagę odwiedzających to miasto. Aleksander Gwagnin pisał: Knyszyn, miasto drewniane..., w równinie między jeziorami i kałużami błotnemi leży. Dwór w nim królewski i ogród bardzo szeroki, który pospolicie zowią Zwierzyniec. Sadzawek w nim pełno i zwierząt rozmaitych, albowiem tam wszelkie łowy zwierzynne najczęściej bywają801.
Szósty staw, który Chwalczewski rozpoczął budować na rzece Wodziłówce, to bez wątpienia staw w 1569 r. nazywany Jeleń i taką nazwę nosi do dziś. Budowa rozpoczęta przez Chwalczewskiego doczekała się szczęśliwego końca w 1569 r.: Na tym stawie młyn piąty, nowo zbudowany w roku niniejszym 1569, który zbudowali za dozwoleniem p. Dibowskiego, nieboszczyka — młynarz Blaszek z Matisem. Na co okazowali listy dwa nieboszczykowe. Je- - den na dozwolenie zbudowania, a drugi po zbudowanym, na wolność od wymierzania miar 2 królewskich, dla uważenia kosztu zbudowania ich. A k temu dla matej wody, na tejże rzece, w której wolności pomienieni młynarze, wedle listu p. Dibowskiego są zachowani. I takowa wolność licząc od roku niniejszego [15]69 ma im być wydzierżana?"802. Błażko i Macko, którzy objęli
młyn nad Jeleniem wcześniej w 1561 r. notowani byli jako młynarze, którzy przyjęli przy włókach miesckich, w kącie, przy granicy Pęskiej, nad rzeką Niereślą i przy rzece Trzciance... ziemie oromej gruntu podłego piaszczystego m. 18, a błota nikczemnego bieli m. 803, Pewnie obok nad Nereślą znajdował się ich młyn, o nim bowiem w 1569 r. pisze się w inwentarzu: trzeci staw, mały, stary, na tejże rzece Nereśli, na którym był młynek o 1 kole, z którego arenda przychodziła żyta korców 30. Ten młynek już spustoszał i pożytku z niego żadnego nie masz.
Mniejsze stawy na Wodziłówce — jeden zwany Jeleń, a drugi niżej, w dół rzeki zwany Wodziłówka (dziś osada Wodziłówka) służyły do tego, że złowione w wielkich stawach ryby były do nich wpuszczane. Regestr ryb z spustu stawu wielkiego Augusta 1565 r. łowionych, a do sadzawek knyszyńskich wsadzonych stwierdzał: Ma być w sadzawkach... Nadto z tychże sadzawek ułowiwszy do stawu na Wodziłówce nowego wsadzono: szczuk pospolitych kop 23, sztuk 2, karasi 90, a do stawu Jelenia szczuk pospolitych kop 2. Z tychże sadzawek dano do sadzawek tykocińskich na potrzebę JKM ku zachowaniu szczuk głównych 5 i półgłównych 804.
Prace przy budowie stawów prowadzono nie tylko w najbliższym sąsiedztwie Knyszyna, ale również po folwarkach tego starostwa. W 1560 r. przy tym dworze dobrzyniewskim, pan starosta [Piotr Chwalczewski - przyp. J. M.] uczyniwszy przekop do rzeki Supraśli, główny, onym przekopem tej rzeki część pod dwór dobrzyniewski przywiódł i na tej odnodze nowej rzeki Supraśli chce zbudować młyn do mąki, o kilka kół, 2 tarty i rudę. Jakoż już niemałą część grobli na tej rzece przekopanej usypano, która grobla jako mi sprawę dał p. starosta kosztuje kop 25. A gdy się to skończy, tedyby k temu tak wiele kosztować miało, który młyn kiedy by był dobrze, a warownie zrobiony, uczyniłby pożytek niemały skarbu KJM. A jednak toż jest potrzebny poddanym JKM, z siół ku Dobrzyniewu należących, bo tam żadnego młyna nie masz. A w tem potrzeba nauki JKM p. staroście805, Pro-
Сноски
797 Nierestek - strumień. Przy ich połączeniu do dnia dzisiejszego zachowały się wyniosłe i bardzo szerokie usypiska nazywane przez miejscową ludność Nowa Grobel.
798 Staw i młyn nazywały się Myśliwiec.
799 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 262-263.
800 AGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr K-11, К. Ву.
801 д, Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 162-163; A. Gwagnin, Opisanie Polski, s. 26.
802 AGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr К-11, К. 17.
803 W, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 264.
804 д. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 163-164.
805 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 245-246. Grobla dobrzyniewska, tak jak i inne urządzenia wodne wymagała konserwacji i napraw. W 1784 r. pleban dobrzyniewski pisał: droga z Białegostoku przez rzekę Supraśl tuż koło dworu dobrzyniewskiego... na miasta Knyszyn i Goniądz idąca. Przy tymże dworze dobrzyniewskim, na tejże rzece Supraślu most porządny, nowy, a na błotach grobla fundamentalnie sypana, kroków ok. półtora tysiąca mająca. Ta droga częścią równiną, częścią niemałe piaski i góry, acz rzadkie mająca... Stawów w parafii dobrzyniewskiej dwa. Jeden przy końcu grobli wspomnionej Supraslu, nie barzo obszerny, do którego woda dwoma rowami, na sznur jeden szerokiemi, a na czterdzieści z górą długiemi spływa od pomienionej rzeki, te rowy jak fama niesie były niegdyś od aresztantów kozackich na wojnie zabranych koрапе. Ciekawe, że podobne tłumaczenie 1684 r. przytoczył P. Michałowski komendant tykociński tłamacząc, że staw August koło Czechowizny zbudowali jeńcy wojenni ongiś przetrzymywani w twierdzy. Zob. Rękopiśmienne opisy parafii litewskich z 1784 roku. Dekanat knyszyński i dekanat augustowski, oprac. W. Wernerowa, Warszawa 1996, s. 157–160.
Перевод на русский (машинный)
Реки и реки, в которых они обитают.797староста хочет сделать то, на что хорошо место и плаценту, которая не будет стоить слишком дорого.
На реке Кобылянке, у отступа, называемого Зверинец Пепел, он хотел бы построить пруд.798. Который говорит, что он должен был бы стоить 100 копеек, и для этих вещей требуется наука KJM799,
Описанное выше: второй пруд малый при гостевом дворе, направляясь в Тыкоцин под Кнышинским городком, и третий и четвертый ставки малые, один при том же тыкочинском пруду, а другой ниже вырыли при П. Хвалчевском, ликвидируя так называемые моржи садовые. Инвентарь с 1569 г. упоминал, что у кормушки резиденции Кнышинского, между прудами,800, Расположение их у входа со стороны Тыкоцина и большие поверхности зеркал воды вокруг Кнышина привлекали внимание посетителей этого города. Александр Гвагнин писал: Кнышин, деревянный город..., в равнине между озерами и болотистыми лужами лежит. Королевский двор в нем и очень широкий сад, который покроет зверинец, ибо сады там полны животных и животных.801.
Шестой пруд, который Хвалчевский начал строить на реке Водиловке, без сомнения, является прудом в 1569 году, и это название он носит по сей день. Строительство, начатое для Хвалчевского, дошло до счастливого конца в 1569 году: На этом пруду пятый, недавно построенный в этом 1569 году, который построили с разрешения г-на Дибовского, Мёртцхеха.802. Блаженство и Мако, которые обняли
мельница над Еленым ранее в 1561 г. были зарегистрированы как мельники, которые приняли у городских волок, в углу, на границе с Пеньской, на реке Нерельсле и у реки Тршианс... земли пахотной земли подлого песчаного м. 18, а грязь грязного белого м.803Вероятно, рядом над Нереслой находилась их мельница, потому что о ней в 1569 г. написано в инвентаре: третий пруд, маленький, старый, на той же реке Нересли, на котором была мельница на 1 круг, с которой приходила ржа кор 30. Эта мельница уже опустела, и пользы от нее у тебя нет.
Меньшие пруды на Водиловке один из них назывался оленем, а другой ниже, внизу реки назывался Водиловка (сегодня поселок Водиловка) служили для того, чтобы в крупные пруды пустили рыбу. Регест рыб из саженца большого пруда Августа 1565 г. выловили, а в кнышинские пруды посадили:804.
Работы по строительству прудов велись не только в непосредственной близости от Кнышина, но и после ферм этого старосты. В 1560 году, когда при этом королевском дворе хорошо обходился добрыневский, господин староста [Петр Хвальчевский - прим. М.] сделал перекоп к реке Супрасли, главную, ту же траншею эту часть под королевским двором Добрневский привез и на этой новой мельнице. И все же он нужен подданным ИКМ, из посевов к Добрынину, ибо там нет мельницы. А для этого нужно учиться ИКМ против старца805, Про-
Сноски
797 Нерестек - ручей. При их соединении до наших дней сохранились высокомерные и очень широкие поселения, называемые местными жителями Новой Гробели.
798 Пруд и мельница назывались Истребитель.
799 В. Хомячков, Материалы к истории..., op. cit., с. 262-263.
800 АГАД Варшава, АСК, dz. LVI, No K-11, К..
801 д, Яблоновский, Подлясье, ч. 3, с. 162-163; А. Гвагнин, Описание Польши, с. 26.
802 AGAD Варшава, ASK, dz. LVI, No К-11, К. 17.
803 В. Хомячков, Материалы к истории..., op. cit., с. 264.
804 д. Яблоновский, Подляшье, ч. 3, с. 163-164.
805 в, Хомятовски, Материалы для истории... op. cit., с. 245-246. Добриневский мост, как и другие водные объекты, нуждался в обслуживании и ремонте. В 1784 году гроссблан Добрыневский вокзал писал: дорога из Белостока через реку Супрасль прямо возле королевского двора Добрыневского... на города Кнышин и Гонидзи. Один в конце могилы упомянутого Супрасля, не барзко обширный, к которому вода двумя канавами, на веревку один широкий, а на сорок с горой длинными течет от замененной реки, эти канавы как бы несли на войне казацкие арестанты, захваченные корапом. Интересно, что аналогичный перевод 1684 года привёл П. Михаловский комендант тики.