Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 151, с. 282-283
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 282-283
Оригинал (по-польски)
trzciny, ta strzelba w moim ręku i te nurki czerwieniejące na falach były mi a bitter mockery lucerneńskich czasów. Tysiące kaczek nade mną latało — jam nie strzelił ni razu. Zamieniony w posąg stałem, a przed тута oczyma nie Czekowski Staw, nie wieś na brzegu, ale snuł się Piłat, dom Saekessera, cmentarz i kościół nasz lucerneński...782. Najstarsza wzmianka о funkcjonowaniu tej legendy pochodzi z 1684 r. Piotr Michałowski w opisie Tykocina z tego roku zapisał: Chodzi wieść u ludu miejscowego, iż Twardowski, ażeby królowa Barbara miała na czym pływać zrobił diabłami grobię 200 kroków mającą, na stawie do 1,5 mili; a wiadomo, że 12 000 niewolnika, co było w Tykocinie las wycięli i rzekę płynącą od Jasionówki mocną zamknęli groblą288.
Inni upatrywali urządzenie stawu w działalności Czechów. Okazję do tego dawała nazwa sąsiedniej wsi Czechowizna, to bardziej racjonalistyczne tłumaczenie, pozbawione łączności z demonami utrwalono w okresie międzywojennym, gdy na bramie ogrodzenia stawu Zygmunta Augusta, bo taką nazwą w XX w. określa się to sztuczne jezioro, umieszczono napis:
Staw ten egzystuje od dawnych już czasów Pamięta Jagiellonów, panowanie Sasów, Przetrwał burze dziejowe, inwazję Moskali, Król Zygmunt go założył, Czesi wykopali784,
Wieś Czechowizna swą nazwę zawdzięcza Jakubowi Siekluckiemu zwanemu Czech. Otrzymał on w 1547 г. 29°785 od Stanisława Dowojny woj. połockiego i jego żony Petroneli Radziwiłłówny — właścicieli włości goniądzkiej wieś Strzeżewo.
Staw August zbudowano w 1557 г. 786 19 I 1561 r. pisano: podle stawu nowego Augusta787. Rejestr stawów w starostwie knyszyńskim niedawno za783
dzierzawy p. Chwalczewskiego zbudowanych, nie datowany, ale bez wątpienia spisany w momencie przekazywania starostwa knyszyńskiego kolejnemu po Chwalczewskim zarządcy - Hieronimowi Koryckiemu w roku 1564 (11 IX) wymieniał: Pierwszy staw, wielki spustny August nazwany, który roku przeszłego spuszczać poczęto, jedno nie do końca, ale w jesieni przyszłej, do końca ma być spuszczon. Z tego spustu sprzedano ryb za lit. kop 80. K temu do sadzawek z niego wsadzono szczuk głównych i łokietnych kop 50, linów kop 50. A krom tego zimy przeszłej w tych sadzawkach ryb z tego stawu nasadzonych zdechło nie mało788.
W 1784 r. opisywano Staw Czechowski zwany do starostwa knyszyńskiego należący, obszerny, wkoło circiter na półtorej mili rozległości mający, z zdrojów gęstych i rzeczek małych weń wpadających formujący się, częścią tylko do parafii kalinowskiej przytykający. Wzdłuż zach. granicy jeziora biegł gościniec królewiecki, opisywany w tymże 1784 r. następująco: Droga z Knyszyna do Goniądza, na zachód letni, polem otwartym. Na tymże gościńcu przy wiosce Czechowiźnie jest młyn i mostek wygodny. Wyjechawszy o pół mile, za wspomnianą wioską będzie droga w lewą stronę, na zachód zimowy, która idzie do Królewca, na Osowiec, gdzie jest przewóz na rzece portowej Biebrza, o 4 mile od Knyszyna i stamtąd formuje się obszerniejszy gościniec królewiecki. Od płn. wsch. brzegiem jeziora podążał gościniec grodzieński: droga z Knyszyna do Grodna, między wschodem letnim i północą zimową. Wyjechawszy za miasto całą milę, jedzie się piaskami i otwartym polem do boru jesienowskiego, do którego dojeżdżając jest grobla przez IMci p. [Stanisława — przyp. J. M.] Małachowskiego porządnie na rzece, czyli błotach Jaskrzańskich sypana i tu kończy się parafia knyszyńska789.
Jeszcze na nie datowanej bliżej Mapie dóbr rajgrodzko-goniądzkich, zachowanej w Bibliotece Uniwersytetu Wileńskiego, nie zaznaczono stawu August. Mapę sporządzono przed 1557 r790. Staw zdaje się sukcesywnie rozbudowywano. W 1569 r. przy opisie wsi Jaskra położonej nad zbiornikiem wzmiankowano: Przy tymże zaścianku, nad stawem wielkim było sianożęci
Сноски
782 Starożytna Polska, t. Ш, s. 459; St. geogr., t. IV, 1883, s. 200; Z. Krasiński, Sto listów do Delfiny, Warszawa 1966, s. 108-113.
783 К. W. Wójcicki, Do redaktora „Tygodnika Ilustrowanego”, „Tygodnik Ilustrowany” 1864, t. 9, s. 120 — cyt. za: R. Bugaj, Naukż tajemne w Polsce w dobie odrodzenia, в Wrocław 1976, s. 207.
784 К. Cyganek, Kronika parafialna..., s. 24.
785 А. Jabłonowski, Podlasie, cz. 2, s. 135. 9 V 1557 r. Jakub Czech zeznawał przed sądem, że od 7 lat, a już idzie ósmy rok jak służy Stanisławowi Dowojnie wojewodzie połockiemu, właścicielowi dóbr goniądzkich. Zob. AGAD Warszawa, КтК, nr 1, К. 112.
786 7 opisu zajścia, które miało miejsce w czasie Wielkiego Postu 1557 r., rozboju, który dokonał Jakub Strzyżewski zwany Czechem, pobijając śmiertelnie mieszczanina knyszyńskiego, furmana jadącego przez most na Nereśli (obok rudni) do Królewca. Przy okazji opisywano inwestycję stawu. Mieszczanie twierdzili: i przejedziemy zastawce groblą do góry, u której brali piasek na groblą, AGAD Warszawa, KmK, nr 1, k. 112.
787 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 263-266.
788 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 262-263. Por. też Opis 815 rękopisów, nr 119, s. 103.
789 Opisy parafii dekanatu knyszyńskiego z roku 1784, s. 155-164. Przy opisie par. knyszyńskiej odnotowano: staw nazwany Czechowski pod imieniem August założony z samych tylko źrzódeł i strumyków maleńkich zebrany, leży nad zachodem letnim, którego długość i szerokość na około do dwóch mil rozciągać się może.
790 BU Wilno, nr F. 23, nr 132. Por. S. Alexandrowicz, Mapy majątkowe północnego Podlasia z XVI wieku, „Kwartalnik Historii Kultury Materialnej” 1966, r. 14, nr 2, s. 279–305; Tenże, Rozwój kartografii, t. I, s. 154 i t. II, nr 21.
Перевод на русский (машинный)
Тростник, это ружье в моей руке и эти красноватые водолазы на волнах были мне а bitter mockery люцернских времен. Тысячи уток летали надо мной я не стрелял ни разу. Превращенный в статую я стоял, а перед тугой глазами не Чековский Став, не село на берегу, а плескался Пилат, дом Саэксесера, наш люцерский храм...782. Самое старое упоминание о функционировании этой легенды относится к 1684 году Петр Михаловский в описании Тыкоцина того года записал: Ходит слух у местного народа, что Твардовский, чтобы у королевы Варвары было на чем плавать, сделал могилу 200 шагов, на пруду до 1,5 мили; а известно, что 12 000 рабов, что было в Тыкочине, закроют реку и изрубят силу
Другие рассматривали устройство пруда в деятельности чехов. Возможность для этого давала название соседней деревни Чеховизна, это более рационалистический перевод, лишенный связи с демонами, был зафиксирован в межвоенный период, когда на воротах ограждения пруда Сигизмунда Августа, потому что таким названием в XX веке было искусственное озеро, было написано:
Этот водоем существовал с давних времен. Он помнит Ягеллонов, царствование саксов, пережил исторические бури, нашествие москвичей, король Сигизмунд основал его, чехи его выкопали.784,
Село Чеховизна названо в честь Якуба Секлюцкого, известного как Чешский. Он получил в 1547 г. 29°785 от Станислава Довойны Полоцкого и его жены Петронели Радзивиллов владельцев гонжской усадьбы, село Стржево.
Пруд Август был построен в 1557 году.786 19 января 1561 г.: по пруду нового Августа787. Реестр суставов в Кнышинском старостве недавно за783
50 саженцев этого пруду, построенных, не датированных, но, несомненно, проданных во время передачи старосты Кнышина другому после управляющего Хвалчева Иерониму Корицкому в 1564 году (11 К) он перечислил: Первый пруд, большой сливной Август, который в прошлом году спустили, один из них не до конца, но осенью будущего года будет спущен на воду.788.
В 1784 г. был описан Чешский пруд, называемый Knyszyńskiego староства, большой, около циркуляра на полтора километра ширины, с источниками густых и рекой малых вен, которые впадают в форму, частью только к Калиновскому приходу. Вдоль границы озера бежал гостевой дом Krówieckiego, описанный в том же 1784 году По берегу озера следовал гродненский посёлок: дорога из Кнышина в Гродно, между летним восходом и зимним севером. Выехав за город на целую милю, едете песками и открытым полем к осиневскому бору, до которого доезжает могила через ИМчи, т. е. Я. Малаховского.789.
Еще на близкой к нему карте Рагрудско-Гонидских благ, сохранившейся в библиотеке Вильнюсского университета, не отмечен пруд Август. Карта составлена до 1557 года.790. Пруд, похоже, постепенно расширялся. В 1569 году при описании деревни Яскра, расположенной над водоемом, упоминалось: При этом застенке, над большим прудом было сеноже
Сноски
782 Древняя Польша, т. Ш, стр. 459; Св. геогр., том IV, 1883, с. 200; З. Красински, «Сто писем к Дельфину», Варшава 1966, стр. 108-113.
783 К. Войчицкий, К редактору «Tygodnik Ilustrowany», «Tygodnicz Ilustrowany» 1864, т. 9, с. 120 цит. за: Р. Бугай, Наука тайная в Польше в эпоху Возрождения, в Вроцлаве 1976, стр. 207.
784 Цыганов В.А. Хроника..., с. 24.
785 А. Яблоновски, Подляшье, ч. 2, стр. 135. 9 В 1557 г. Якуб Чех свидетельствовал в суде, что уже 7 лет, а уже идет восьмой год, как служит Станиславу Довойне Полоцкому воеводе, владельцу гончих. См. AGAD Варшава,, No 1, К. 112.
786 7 описание происшествия, которое произошло во время Великого поста 1557 года, грабежа, который совершил Якуб Стрижевский, называемый Чехией, смертельно убив мещанина Кнышинского, фургона, едущего по мосту на Нерсели (рядом с Рудни) в Кралевец. Кстати, описывали инвестицию пруда. Мещане утверждали: и мы переправим песок через гору до Гробля.
787 В. Хомячков, Материалы к истории..., op. cit., с. 263-266.
788 С. 262-263. Ср. также Описание 815 рукописей, No 119, с. 103.
789 Описания прихода Кнышинского деканата 1784 года, стр. 155-164. При описании пар. Кнышинской было зафиксировано: пруд, названный Чеховским именем Августа, образованный из одних только корней и маленьких ручейков собранных, лежит над летним западом, длина и ширина которого примерно до двух миль может распространяться.
790 BU Вильнюс, No F. 23, No 132. Ср. С. Александрович, Имущественные карты Северного Подляшья XVI века, «Квартал истории материальной культуры» 1966 г., 14, 2, стр. 279 305; Тень, Развитие картографии, том I, стр. 154 и том II, стр. 21.