Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 150, с. 280-281
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 280-281
Оригинал (по-польски)
wodą, w pobliżu młyna i grobli, po której biegł gościniec choroski. W 1784 r. zapisano: staw, w samym Knyszynie o kilkaset kroków od kościoła parafialnego knyszyńskiego leżący, na samym wschodzie, od rzeczki Jaskrzanki mający początek i z różnych źrzódeł pomnożony, którego długość i szerokość na kilkadziesiąt sznurów776,
Inwentarz dworca królewskiego w Knyszynie z 1564 r. informował: W tym dworze jest dom wielki na podrunie. W którym domu JKM złożenie swe miewać raczy. W tym domu z końca od stawu świetlica wielka dla jadania777. Taka sytuacja rezydencji monarszej w stosunku do wielkiego zalewowego stawu istniała w Bugaju pod Piotrkowem (Trybunalskim). Piotrków, który tak jak Knyszyn położony był na styku dwóch prowincji, tym razem Wielkopolski i Małopolski, posiadał położony zaraz pod samym miastem dwór drewniany, nad stawem zwanym Bugaj. Podobieństwo było jeszcze większe, gdy weźmie się pod uwagę fakt, że położony był wśród lasów, a dziś na miejscu stawu pozostają jedynie torfiaste łąki778, Dworzec w Bugaju wzniesiono ok. 1550 r., również dla Zygmunta Augusta779,
18 X 1558 r. P. Chwalczewski sprawca zamków i dworów w WKL dając całemu miastu Knyszynowi okrąg ziemi na wygon, zgodnie z wolą Zygmunta
Augusta (gdyż dawne pastwisko miejskie zajęły sadzawki dworskie), opisał granice wygonu tak: który się okrąg poczyna od Jaskry, u młyna Mieszkowskiego, podle grobli rowem okopanym, a tym rowem, aż do tego miejsca, gdzie wszedł tenże rów w rzekę Jaskrę, a za rzeką błonie ku miastu, a zwłaszcza ku ul. Tykockiej placom i po morgi miesckie, ku młynowi, podle rowu, co idzie z sadzawki tej podle dworu. Okazuje się, że grobla zagradzająca dolinę Jaskranki i powodująca spiętrzenie wody była obwiedziona, rowem — dla odwodnienia, a dwa młyny wspomniane w opisie ustawione były przy tej grobli, jeden z nich — młyn Mieszkowskiego zlokalizowany był dalej ku wsch., a inny bliżej dworu. Również całość terenu była zmeliorowana rowami
O ile staw towarzyszący rezydencji Zygmunta Augusta w Knyszynie przestał istnieć i dziś na jego miejscu są rozległe torfiaste łąki, o tyle drugi staw August dotrwał do naszych czasów. Wielkość tego basenu zalewowego była tak duża, że w demonologii ludowej utrzymuje się tradycja o tym, że staw ten miał być dziełem diabła, który na żądanie Twardowskiego miał go wykopać w ciągu jednej nocy i napełnić wodą781, Tradycję tę notowano zresztą od dawna. Prócz opublikowania tych legend w XIX-wiecznych wydawnictwach - Starożytnej Polsce i Słowniku geograficznym Królestwa Polskiego odnajdujemy ją nawet w listach poety romantycznego Zygmunta Krasińskiego, lennego właściciela dóbr knyszyńskich, do Delfiny Potockiej. 3 X 1843 r. z Knyszyna pisał on: wczoraj..., w wieczór. Wróciłem z objaźdźki, wracając wstąpiłem na ono jezioro, o którym Ci wspominałem, że na mile długie i szerokie, a tradycja niesie o nim, że je nocy jednej Twardowski wykopał za Zygmunta Augusta. Wsiadłem na łódkę i zagnałem się za nurkami, których pełno, chciałem znów manszetek dostać dla Ciebie, lecz nie udało mi się. A potem smętek straszny mnie opanował. Ta łódka, to jezioro, te780
Сноски
776 Zob. Opisy parafii dekanatu knyszyńskiego 1784 r., oprac. W. Wernerowa, „Studia Podlaskie”, t. I, Białystok 1990, s. 166-167. Młyn i teren po stawie był własnością majątku Knyszyn jeszcze w czasach międzywojennych. 16 VIII 1926 r. Powiatowy Urząd Ziemski w Białymstoku zapytywał zarząd dóbr ziemskich Knyszyn czy pośród gruntów (Knyszyna, przedmieść Wodziłówka, Poniklica г Grądy) znajdują się użytki rolne lub leśne należące do dóbr Knyszyn? Administrator odpowiedział: W samym mieście Knyszynie znajduje się pośród gruntów mieszczańskich wodny młyn ze stawem i łąką, place czynszowe, plac bez budynków, które stanowią własność dzierżawcy i jeden dworski mieszkalny budynek, wraz z oborą i ogrodem warzywnym. Por. AP Białystok, PUZ Białystok. Jeszcze w 1. 70-tych XX w. właściciel domu przy ul. Białostockiej 53 Waldemar Malke podawał nazwę sąsiadujących z jego domem (ostatnim już przy ul. Białostockiej) terenów Łąki dworskie. Wielkość obszaru, który pierwotnie zajmował staw pod rezydencją odpowiada w przybliżeniu terenowi własności dworskiej ukazanemu na Planie III Gasti Knyśsinskago imenja 1862, położonych na płn.-wsch. od ul. Dworskiej i określonej mianem ur. Goldakowizna — zob. AP Białystok, GKL, nr 36.
777 W, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 291.
778 К, Głowacki, Urbanistyka Piotrkowa Trybunalskiego, t. I, Piotrków-Kielce 1984, s. 34. Dwór w Bugaju został zbudowany ok. 1550 r.: Urządzony dwór wykorzystywał naturalne wałory obronne, które od zachodu i południa stanowiło zakole rzeki Stawy, zaś od wschodu rozległy zbiornik wodny dawnego jeziora bugajskiego. Teren pałacowy obwiedziony był drewnianą palisadą... Głównym obiektem tego terytorium był parterowy Dom Wielki — czyli właściwy dwór królewski z drzewa modrzewiowego; M. Witanowski-Rawita, Przewodnik po Piotrkowie Trybunalskim, Piotrków Trybunalski 1923, s. 3. Zob. J. Bartoszewicz, Anna Jagiellonka, t. I, s. 27.
779 В, Paprocki, Herby rycerstwa polskiego, Kraków 1858, s. 348, podaje, że budową dworu w Bugaju kierował podstarości piotrkowski Piotr Zochowski.
780 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 34, s. 272-274; AGAD Warszawa, APP, nr 338, s. 101.
781 Mieszkańcy kolonii wsi Jaskra wskazywali w 1. 70-tych XX w. wielki głaz w sąsiedztwie stawu i twierdzili, że kamień ten niósł diabeł, chcąc zatkać źródlisko, aby woda nie napełniała zbiornika, tak czuł się zawiedziony oszustwami Twardowskiego. Zapiał kur, zrobił się dzień, ustała moc czartowska. Wówczas diabeł musiał upuścić głaz, który legł na brzegu. Przekaży demonologiczne notowane przed kilkunastu laty wzmiankowały nawet o Syrenach, które wodziły zabłąkanych w oparach wody. Liczne przekazy odnoszą się do wzgórza górującego nad Stawem Czechowskim zwanym Mogiluha, przez który dziś przebiega szosa z Knyszyna do Kalinówki. W opinii okolicznych mieszkańców na wzgórzu mieściło się cmentarzysko czy kurhan (dziś rozorany). Wzgórze zresztą, jako obiekt demoniczny, znane było już w XVI w., w czasach współczesnych budowie stawu August. W inwentarzu 1564 r. nazywane jest górka Dziewiczych Mogilicz — zob. W. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 273.
Перевод на русский (машинный)
водой, возле мельницы и дамбы, по которой бежал хорезмский гость. В 1784 году было записано: пруд, в самом Кнышине, в нескольких сотнях шагов от приходского костела Кнышинского, лежащего на самом востоке, от реки Яскранки, имеющей начало и из разных руд умноженный, длина и ширина которого на несколько десятков верёвок776,
Инвентарь королевской резиденции в Кнышине с 1564 г. сообщал: В этом королевском дворе есть большой дом на подворье. В каком доме JKM положить свое оружие. В этом доме из конца пруду большая комната для еды777. Такая ситуация монархической резиденции по отношению к большому затопленному пруду существовала в Бугае под Петрковом (Трибунальским). Пьотркув, который, как и Кнышин, был расположен на стыке двух провинций, на этот раз Великопольского и Малопольского, имел деревянный дворик, расположенный прямо под городом, над прудом, называемым Бугай. Сходство было еще большим, если учесть сегодня только тот факт, что он был среди них.778Резиденция в Бугае была построена около 1550 года, также для Сигизмунда Августа.779,
18 X 1558 г. П. Хвальчевский виновник замков и усадеб в ВКЛ дает всему городу Кнышину круг земли на выгон, согласно воле Сигизмунда
Августа (так как бывший город-пастырь был занят королевскими водоемами) описал границы выгула так: который начинается от Яскры, у Мясниковского двора, по граду окопан, а этот рвом до того места, куда вошел тот же ров в реку Яскру, а за рекой в город, и особенно к улью Ты. Также вся территория была залита ровами.
Если пруд, сопровождающий резиденцию Сигизмунда Августа в Кнышине, прекратил свое существование и сегодня на его месте обширные торфяные луга, то второй пруд Август дошел до нашего времени. Размер этого бассейна был настолько велик, что в народной демонологии сохраняется традиция о том, что этот пруд должен был быть делом дьявола, который по требованию Твардовского должен был вырыть его за одну ночь и наполнить его водой.781, Эта традиция была записана, впрочем, давно. Кроме публикации этих легенд в XIX веке, я вспомнил о ней в древних польских изданиях и в Географическом словаре Царства Польского, мы находим ее даже в письмах поэта Сигизмунда Красинского, ленивого владельца кнышинских владений, к Дельфине Потоцкой. 3 X 1843 г. из Кнышина он писал: вчера, в вечернее.780
Сноски
776 Zob. Описания прихода Кнышинского деканата 1784 г., оп. В. Вернеровская усадьба, «Studia Podlaskie», том I, Белосток 1990, стр. 166-167. Мельница и земельный участок по пр. Бялостоцкая 53 Вальдемар Малке давал название соседних с его домом (последний уже на ул. Белостокской) усадебных лугов. Размер территории, которая первоначально занимала пруд под резиденцией, примерно соответствует территории придворной собственности, показанной на Плане III Гасты Кыссинского имени 1862 года, расположенной на северо-востоке от ул. Уршна Аворской.
777 В. Хомячков, Материалы к истории..., op. cit., с. 291.
778 K, Glovacki, Urbanistykowy Piotrkowa Trybunalskiego, том I, Piotrków-Kielce 1984, с. 34. Королевский двор в Бугае был построен около 1550 года: обустроен королевский двор использовал естественные оборонительные сооружения, которые с запада и юга были закоулками реки Ставы, а с востока обширный водохранитель древнего озера Бугай.
779 В «Paprocki, Herby Rycerstwa Polskiego», Краков 1858, стр. 348, сообщает, что строительством королевского двора в Бугае руководил подстарости Петр Зоховский.
780 AGAD Варшава, Капициана, No 34, с. 272-274; AGAD Варшава, APP, No 338, с. 101.
781 Жители колонии села Яскра указывали в 1-м 70-х годах ХХ века на большой валун возле пруда и утверждали, что этот камень нес дьявол, чтобы засорить источник, чтобы вода не наполняла резервуар, так он чувствовал себя разочарованным обманом Твардовского. Запоивал кур, сделался день. Тогда дьявол должен был опустить валун, который даже улег на берег. Холм, впрочем, как демонический объект, был известен уже в XVI веке, во времена современного строительства пруда Август. В инвентаре 1564 года называется гора Девы Могилич см. В. Хомятовски, Материалы для истории..., op. cit., с. 273.