Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 149, с. 278-279
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 278-279
Оригинал (по-польски)
odnosi się do faktu, że funkcjonował już tam inny wtóry staw wielki, na rzece Nereśli770, Kiedy zbudowano staw na rzece Jaskrance pod dworem nie wiemy, ale nie było to dzieło Piotra Chwalczewskiego, zatem musiał powstać przed 1552 r. Sąd ten opiera się na wzmiance w rejestrze zatytułowanym: Stawy w starostwie knyszyńskim niedawno za dzierżawy p. Chwalczewskiego zbudowane, okrom inszych stawów starych, na których z dawna młyny są?"%771. Spis ten bardzo precyzyjnie wymienia wszystkie inwestycje poczynione przez Chwalczewskiego, nie wymienia wszak stawu pod rezydencją.
Staw był jeziorem zaporowym, a spiętrzenia wody dokonano poprzez budowę grobli przegradzającej dolinę rzeczki. W 1561 r. wzmiankowano: młyn pod dworem knyszyńskim, na rzece Jaskrze, dwie kole mający, z którego miarki wszelakiego zboża i stodu wybierają. W 1564 r. tenże młyn opisywano tak: młyn pod dworem knyszyńskim, na rzece Jaskrze, o dwu kół, z którego roku [15]60 wymierzono żyta jest 20 [beczek]. Dnia ostatecznego Decembra tegoż roku [1564] wymierzono beczek 113, słodu beczek 80 1/2, pszenice beczek 8. Dla tej przyczyny tak niewiele wymierzono żyta, słodu, pszenice, iż było w tym roku spuszczono staw dla robienia znowu upustów. Podane liczby wymierzonych w 1564 r. zbóż były niezwykle wysokie w porównaniu z innymi młynami, co wskazuje że zakład knyszyński był olbrzymim przedsiębiorstwem przetwórczym. Zresztą, jak się okazuje, nie działał on w pełnym zakresie, bo w 1560 r. przebudowywano staw, robiono nowe upusty i spuszczano z niego wodę. Łączyło się to z budową w sąsiedztwie tego Jeszcze drugiego młyna na rzece Jaskrze. O planach tej nowej inwestycji wspominał Chwalczewski w dokonanym w 1561 r. Pomierzeniu sadzawek knyszyńskich, gdzie stwierdził: a jako już z tego zdroju woda do tych sadzawek przywiedziona będzie i gdy już sadzawki wody pełne będą, tak ma woda z nich bystro schodzić, że na tej wodzie młyn być może i który JMP star. zbudować chce. W 1569 r. pod dworem knyszyńskim znajdujemy już 2 młyny Pierwszy młyn, mączny, o 2 kołach, ze wszystkimi potrzebami, z którego młyna podając urząd p. Bieliawskiemu wymierzano żyta korcy 6 1/2, a słodu pospolitego korców 8, pszenice wymierzono korców 1 i miar 49. To podano. Drugi młyn tarciczny na tymże stawie o 1 kole, 2 pile i koła żelazne mający, ze wszystkimi inszermi potrzebami żelaznymi i drzewianymi zbudowan. Budowa drugiego młyna dokonana w 1564 r. związana była z zapotrzebowaniem na deski do wciąż powiększanej rezydencji i towarzyszących jej innych obiek-
tów 277, Przy okazji tych prac budowlanych podniesiono lustro wody stawu wielkiego. W 1573 r. stwierdzono: groblą i stawem zajęto pod dworem m. 3, pr. 773, Wśród potrzeb, które królowa JMP staroście bielskiemu i knyszyńskiemu opowiedzieć miała, za oddaniem i okazaniem uniwersału JM panów rad koronnych na konwokacjej warszawskiej danego, z 1575 г., Wskazano: Tarcic rozkazać jak najwięcej przywieźć z puszczy knyszyńskiej do mostu warszawskiego, które i przed zimą do Warszawy kazać przypuścić będzie li to mogło być? A traczowi temu, według postanowienia ks. Pilchowskiego, aby dawano na żywność, gdyż on nie mógłby tego pilnować774. W 1578 r. nadal funkcjonowały oba młyny na rzece Jaskrze, jeden pod dworem i drugi tarciczny. W 1602, 1616 i 1645 r. o tartaku już nie słychać.
Staw pod rezydencją był czterokrotnie mniejszy od największego stawu nazwanego na cześć monarchy Augustem (na rzece Nereśli). W 1602 r. August dawał dochodu rocznego fl. 400, gdy staw drugi trochę pomniejszy pod samym dworem knyszyńskim przynosił intraty tylko 100 fl. Dzisiejsza powierzchnia Augusta wynosi ok. 400 ha, tak więc staw przy rezydencji liczył ok. 100 ha powierzchni. Taż sama lustracja z 1602 r. tłumaczyła na czym polegała różnica między tymi stawami a pozostałymi — insze stawy, które się znajdują przy tem starostwie, iż nie są spustne, do tego potrzebują częstego narybienia775,
Staw pod rezydencją uległ z czasem ruinie i dewastacji. Jeszcze w 1645 r. inwentarz wymieniał przy mieście staw i młyn, a obok niego dwór pusty z łąką i ogrodnikami. Zdawkowy opis zrujnowanego dworu starego i towarzyszących mu budynków — kuchennego i przy wjeździe mieszkania nawrotnego, dalej sadzawek zalazłych, zarostych wskazuje, że stopień opuszczenia obiektu był bardzo duży. Późniejsze źródła (już z 2 poł. XVII w.) pomijają opis rezydencji królewskiej i towarzyszącego jej wielkiego stawu. Uległ on redukcji, pozostał po nim basen wodny tylko w części zapełniony772
Сноски
770 AGAD Warszawa, ASK dz. LVI, nr K-11, k. 16v.
771 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 262-263.
772 Deski z knyszyńskiego tartaku wywożono nawet do Warszawy. W 1575 r. wśród potrzeb, które królowa IMP star. bielskiemu i knyszyńskiemu opowiedzieć miała... wymieniono: Tarcic rozkazać jak najwięcej przywieźć z puszczy knyszyńskiej do mostu warszawskiego, które i przed zimą do Warszawy kazać puścić będzie li to mogło być? A traczowi temu według postanowienia ks. Pilchowskiego aby dawano na żywność, gdyż on nie mógłby tego pilnować.
773 W. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 244, 254 i 282; AGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr K-11, k. 16v (1569 r.), k. 37v (1573 r.).
774 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, nr 47, k. 30-32.
775 Ад. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 167 (1578 г.); AGAD Warszawa, ASK, dz. XLVI, nr 146 A, k. 2-4 (1602 r.); AGAD Warszawa, ASK, dz. XLVI nr 149, k. 52 (1616 г.); AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, K-11, К. 70.
Перевод на русский (машинный)
Это связано с тем, что там уже существовал другой большой пруд, на реке Нересли.770Когда был построен пруд на реке Яскран под королевским двором, мы не знаем, но это не было произведением Петра Хвалчевского, поэтому он должен был быть создан до 1552 года. Этот суд основан на упоминание в реестре под названием: Пруды в Кнышинском старостве недавно были построены за аренду г. Хвалчевского, кроме других прудов старых, на которых издавна мельницы?"771. Этот список очень точно перечисляет все инвестиции, сделанные Chwalczewskim, не перечисляет все пруд под резиденцией.
В 1561 году было упомянуто: мельница под королевским двором, на реке Яср, два колеса, из которых выбирают мерки всех злаков и стаи. В 1564 году эта мельница была описана так: мельница под царским двором. Зерновые были чрезвычайно высокими по сравнению с другими мельницами, что указывает на то, что Кнышинский завод был гигантским перерабатывающим предприятием. Впрочем, он, как оказывается, не работал в полном объеме, потому что в 1560 г. будет реконструирован пруд, произведены новые водосбросы и спущена вода. Это связывалось со строительством в окрестностях этого Еще второго мельницы на реке Яструк. О планах этой новой инвестиции упоминал Хвал под королевским двором Кнышинского мы находим уже 2 мельницы Первая мельница, мукомольная, с 2 колесами, со всеми потребностями, из которой мельница, предоставляя должность г. Белявскому, измерялась ржаной корой 6 1/2, а солодом обыкновенной коры 8, пшеницей измерялись корки 1 и размер 49. Это дано. Вторая мельница на том же пруду с 2 колесами
277, В связи с этими строительными работами было поднято водное зеркало большого пруда. В 1573 году было объявлено: дамба и пруд были заняты под королевским двором, м. 3, пр.773, Среди потребностей, которые королева JMP в старину Белеску и Кнышинскому должна была рассказать, за сдачей и представлением Универсала JM господам коронных советов на варшавской конвокации, указанной в 1575 г., было указано: Tarcic приказывать как можно больше привозить из кнышинской пущи к этому варшавскому мосту, который и перед зимой он мог бы привезти в Варшаву, чтобы это не было по Пил.774. В 1578 году до сих пор функционировали обе мельницы на реке Яср, одна под королевским двором, а другая таркическая. В 1602, 1616 и 1645 годах о лесопилке уже не слышно.
Пруд под резиденцией был в четыре раза меньше самого большого пруда, названного в честь монарха Августа (на реке Нерсели). В 1602 году Август давал годовой доход fl. 400, когда пруд второй немного меньше под этим королевским двором принес только 100 fl. Сегодня площадь Августа составляет около 400 га, поэтому пруд у резиденции насчитывал около 100 гектаров.775,
Пруд под резиденцией со временем подвергся разрушению и опустошению. Еще в 1645 г. инвентарь менялся возле города прудом и мельницей, а рядом с ним королевский двор пустовал с лугом и садоводами. Дождевое описание разрушенного королевского двора старого и сопровождающих его зданий кухонных и при въезде обратной квартиры, далее заваленных водоемов, лишайников, указывается степени.772
Сноски
770 АГАД Варшава, ASK dz. LVI, No K-11, k. 16v.
771 С. 262-263, op. cit.
772 Доски из Кнышинского лесопильного завода вывозились даже в Варшаву. В 1575 году среди потребностей, которые королева ИМП стар. бел. и Кнышинскому должна была рассказать... было сказано: Tarcic приказывать как можно больше привезти из Кнышинского леса к варшавскому мосту, который и перед зимой в Варшаву будет приказывать отпускать, если это могло быть?
773 В. Хомятовский, Материалы для истории..., op. cit., с. 244, 254 и 282; AGAD Варшава, ASK, dz. LVI, No K-11, k. 16v (1569), k. 37v (1573).
774 АГАД Варшава, АСК, dz. I, No 47, k. 30-32.
775 . Яблоновски, Подляшье, ч. 3, с. 167 (1578 г.); AGAD Варшава, ASK, dz. XLVI, No 146 A, k. 2-4 (1602 г.); AGAD Warszawa, ASK, d. XLVI No 149, k. 52 (1616 г.); AGADВаршава, ASK, dzi., K-11, 70 К.