Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 147, с. 274-275

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 147 из 338

С. 274-275

Оригинал (по-польски)

szczach КЛМ na swój pożytek robić, ani wańczosów, ani popiołu, ani klepek, nie mają też i w łowiech zwierzęcych łowić, ani żubrów, ani łosi, ani sarn, a nie tylko zwierza wielkiego przy łowach, ale ani zająca, ani wobec wszelkiego zwierzęcia, okrom na włókach to wolno wilka, liszki, zająca, ptaka, rosoma, rysia, a co się tyczy brania grzybów, rydzów i inszego rodzaju bełdek, to wolno i w wszystkich puszczach JKM, ale nie chłopom, ani młodzieńcom, jedno dziewkom, żonkom, dzieciom, albowiem, by chłopi brać chodzili, mogliby się potem759. Późniejsze przepisy, szczególnie ustawa leśna z 27 II 1567 r. dana przez króla Zygmunta Augusta w Knyszynie mniej rygorystycznie podchodziła do praw korzystania z runa leśnego, ale odnośnie zwierzostanu nadal zakazywano kłusownictwa: Zwierza żadnego jak małego, Зак wielkiego, aby w puszczy dla pożytku swojego nie bili i nikomu inszemu bić nie dopuszczali okrom osobliwego rozkazania i listu КЛМ, własną КЛМ podpisanego. Od Mazowsza, gdzie ku puszczom przyległo i od Prusów, aby puszczej pilnie strzegli, aby złodziejskim obyczajem tam skąd w puszczę nie wchodzili i zwierza nie strzelano, albo jakiej inakszej szkody nie działano. A gdzie by którego takowego szkodnika p. leśniczy w puszczy złapał, jakiegoż by kolwiek stanu był, aby go do więzienia mocnego wsadził i do nauki KJM, w takowem więzieniu chował, Mazowszanom i Prusakow, aby na żadną rzecz wgajania do puszczy JKM nie dopuszczał760,

Łowiectwo stanowiło ważny element życia dworskiego. W czasach Zygmunta Augusta prowadzono dzieło kodyfikacji praw łowieckich i leśnych. Znalazło to odbicie w II Statucie Litewskim z 1566 г. 761

26 I 1572 r. Wojciech Zakrzewski murator tykociński otrzymał zapłatę za odwiedzienie do Kniszyna 4 psów mediolańskich i sługi jednego Łukasza, przy tych psiech762, Po śmierci króla Anna Jagiellonka kwitując Stanisława Fogelwedera ze spisów mienia po zmarłym monarsze stwierdziła, że dotarł do niej m.in. Regestr psów KJM jako: mediolańskich, brytańskich, szledników,

gońców i chartów?85, Psy legawe to oczywiście psy ułożone do wystawiania zwierzyny, głównie lotnej i aportowania zestrzelonej. Wzmianka o nich i o rarogach, ptakach drapieżnych wykorzystywanych również w polowaniach to ważny ślad zwyczajów łowieckich panujących w zwierzyńcu królewskim w Popielewie.

13 VII 1569 r. Krzysztof Blendowski komornik królewski woził do Knyszyna ogary, które oddać miał w ręce Mikołaja Konarskiego. Król pisał do tego ostatniego: ogarów 5, które nam tym czasy od cesarza JM posłane są, a ty od niego odebrawszy zachowajcie przy sobie i opatrzcie, aż do przyjazdu naszego, jedno przez ten czas niczem innym ich karmić nie trzeba, chyba chlebem z mastem, lecz i to, gdy się z wami rozmówiem, inaczej postanowiono t opatrzono być może. Odda wam też tenże komornik obroży aksamitnych czarnych z cętkami srzebrnymi, pozłocistemi, u których smYyczy jedwabiu czarnego i żółtego 4, więc zasie obroży rzemiennych, z smyczami i z puklami pozłocistymi 4, a tych psy w puszcze wodzą. Item obroży proste, z lańcuszkami, co na nich psy stawiają 5. I teraz, aż do przyjazdu naszego niech na nich psy stawiają. Imiona tych psów te są: Naprzód czarny, pozorowaty Koler, z czarna wilczaty Ferrian, czarny łysy Pleszan, czarny bez łysiny Zolman, czerwony Hala. Posyłamy wam też 3 kagańce dla koni, a z tem, jako i z innymi rzeczami naszemi zachowajcie się. 5 VII 1570 r. Konarski znów odbierał wraz z innymi rzeczami — psy morągowate angielskie, które psy oddajcie tam, gdzie i drugie — pisał. Zwraca uwagę wzmianka w jednym ze źródeł, o czarnym psie brytanie, którego w 1572 r. zawieziono do dworca knyszyńskiego i też powierzono opiece Mikołaja Konarskiego dowódcy straży pałacowej: Posyłamy wam tam [do Knyszyna - przyp. J. M.] przez Cziszewskiego?66 psa brytanskiego, czarnego, którego od niego wziąwszy miejcie przy sobie, a do drugich psów naszych nie dawajcie, bo przeć jest dziwnie powolny i pilny, albo go do Michała [Nowickiego, masztalerza?] oddajcie, jedno tego trzeba strzec, aby im nie szczwano, gdzie by też chciał być swawolny, tedy go dać na łańcuch, jako inne psy chowają, a to do dalszego

Psiarnia usytuowana była u zbiegu rzek Supraśli i Narwi, w pobliżu popielewskiego zwierzyńca wielkiego. Był to teren dawnego ostępu puszczy knyszyńskiej zwanego Jaworówka. Jeszcze w 1784 r. młyn na Supraśli, usytuowany na wprost dawnej psiarni nazywano Sobarnik. Choć po-

265 MN Kraków, TN, nr 80, s. 396-397. 266 Bartłomiej Czyżewski, dworzanin JKM. 267 BAN Kórnik, nr 250, К. 81 у, 97 i 118.

Сноски

759 I. T. Baranowski, Materiały do dziejów wsi polskiej, „Towarzystwo Naukowe Warszawskie. Komisja Historyczna”, z. 1, Warszawa 1909, s. 11-18.

760 Ustawa leśna 1567 roku, „Atenaeum” 1844, r. 6, s. 5-11; Ustawa leśna 1567 roku, wyd. O. Hedemann, „Echa Leśne” 1936, nr 4; B. Dederko, Polityka leśna za Zygmunta Augusta, „Las Polski” 1926, s. 600-607. Szerzej temat gospodarki leśnej na tym terenie omawiają: L. Postołowicz, Eksploatacja lasów w ekonomii grodzieńskiej od połowy XVI do wojen połowy Х УП w., Białystok (maszynopis pracy magisterskiej - Uniwersytet w Białymstoku); Е. Wroczyńska, Eksploatacja lasów na Podlasiu w XVI wieku, [w:] Studia nad społeczeństwem i gospodarką Podlasia w XVI-XVIII w., Warszawa 1981, s. 145-171.

761 Szerzej na ten temat: A. Samsonowicz, Łowiectwo w Polsce Piastów i Jagiellonów.

762 ĄAGAD Warszawa, Rachunki królewskie, nr 221, К. 37.

Перевод на русский (машинный)

И не могут они, и в охоте на животных, и в зубах, и в лошадях, и в оленьях, и в оленях, и в тылу, и в птичках, и в ослах.759. Более поздние положения, особенно лесной закон от 27 февраля 1567 г., данный королём Сигизмунда Августом в Кнышине, не так строго относились к правам использования лесного руна, но в отношении скота все равно запрещалось браконьерство: животное ни одного, как малое, Зак большой, чтобы в лесу для своего же блага не били и никому другого не позволяли. Лесничий в пустыне поймал, каким бы он ни был штатом, чтобы посадить его в тюрьму крепкую и научить ЕКВ, в такой тюрьме прятал мазовчан и пруссаков, чтобы ни в чем не допускал к рождению в лес ЕКВ.760,

Охота была важным элементом придворной жизни. Во времена Сигизмунда Августа велась работа по кодификации охотничьих и лесных законов. Это нашло отражение во II Литовском статуте 1566 г.761

26 января 1572 г. Войцех Закшевский тиркоцинский муратор получил плату за посещение Кнышина 4 миланских псов и слуги одного Луки, при этих собаках.762После смерти короля Анна Ягеллонка, расписывая Станислава Фогельведера из списков имущества после покойного монарха, обнаружила, что до нее добрался, в частности, реестр собак KJM как: миланских, британских, следопытов,

85, Собаки легавы это, конечно, собаки, уложенные для выведения дичи, в основном летучей и апортации сбитой. Упоминание о них и о рагах, хищных птицах, используемых также в охоте, является важным следом охотничьих обычаев, царствующих в королевском питомнике в Попелёве.

13 июля 1569 г. Кшиштоф Блендовский, приведший в Кнышин салют, которых он должен был отдать в руки Николая Конарского. Король писал к последнему: огурцы 5, которые нам с тем временем от императора ЯМ посланы, а ты, взяв у него с собой и побереги себя до нашего приезда, одно время может и с другим мясом их не кормить. И теперь, пока не прибыл наш дом, пусть на них поставят собак. Имена этих собак: Вперед черный, кажущийся кобель, из черного Ферриана, черный лысый Плешан, черный без лысого Золмана, красный зал. Мы также высылаем вам 3 каганчи для лошадей, а с этим, как и с другими нашими вещами, сохраняйте 5. 66.Британскую, черную собаку, которую, взяв у себя, не давайте другим нашим собакам, потому что она странно медлительна и спешна, или же Михаилу (Новичку, маштальщику?) отдайте, одну надо беречь, чтобы не щипали, а другую не давали, где бы он хотел быть похотливым, то есть на цепочку.

Псарня была расположена на стыке рек Супрасли и Нарева, недалеко от пепельного крупного зверька. Это был район бывшего устья Кнышинской пущи, известного как Яворовка. Еще в 1784 году мельница на Супрасли, расположенная прямо на бывшей псинарни, называлась Собарник. Хотя по-

265 MN Краков, TN, No 80, с. 396-397. 266 Бартоломей Чижевский, придворный JKM. 267 BAN Kórnik, No 250, К. 81 у, 97 и 118.

Сноски

759 И. Т. Барановский, Материалы для истории польской деревни, «Варшавское научное общество. Историческая комиссия», с. 1, Варшава 1909, с. 11-18.

760 Лесной закон 1567 г., «Афинаэум» 1844 г., 6, стр. 5-11; Лесное дело 1667 г., изд. О. Хедеманн, «Эхо леса» 1936 г., No 4; Б. Дедерко, Лесная политика за Сигизмунда Августа, «Лес Польши» 1926 г., с. 600-607.

761 Самсонович А. Охота в Польше Пястов и Ягеллонов.

762 AGAD Варшава, Королевские счета, No 221, К. 37.