Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 143, с. 266-267
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 266-267
Оригинал (по-польски)
Stadnina królewska; która pozostała po śmierci Zygmunta Augusta w części dostała się królowej Annie Jagiellonce. Z określenia Pofrzeb, które królowa JMP staroście bielskiemu i knyszyńskiemu opowiedzieć miała z 1575 r. dowiadujemy się o sytuacji materialnej służby stajennej i zajęciach woźnic i masztalerzy: Stajennej czeladzi królewny, z tych pieniędzy czynszowych i z innych dochodów zebranych strawne pieniądze od 23 niedziel zatrzymane, a potem za każdy tydzień, aby JMP starosta raczył rozkazać dawać, a to aby woźnice i masztalerze dla głodu precz od koni nie poszli. Jakoż bez żywności, którą stąd miewają trudno wytrwać mogą, gdyż to co się na nią wyda na liczbie od królewny JM przyjęto będzie, a woźnice też nie będą próżnować wożąc tramy na tarcicę do mostu warszawskiego. Takoż na kowanie koni, na powrozy do wiązania koni i poprawę ига, aby do rąk sługi stajennego, który tam jest starszym było dane zł 20, z których ten będzie liczbę powinien uczynić.
4. Zwierzyńce
Knyszyn otaczały wielkie kompleksy puszczańskie. Znaczne obszary starostwa knyszyńskiego, mimo że prowadzono w XVI w. intensywną kolonizację, wciąż porastały wiekowe bory. W najbliższym sąsiedztwie znajdowały się monarsze puszcze: knyszyńska, grodzieńskie — na wschód Czarna, na północny wschód Biała, goniądzka Dobarz, i tykocińska Czarny Las. Były one zresztą dość różne, zwłaszcza Dobarz, położona w bagnistej dolinie Biebrzy. W 1571 r. opisywano ją następująco: Puszcza Dobarz, ta niedaleko się od miasta [Goniądza] poczyna, a idzie aż do tykocińskiej puszczej, nad rzeką Biebrzą. Jest jej blisko 3 mil, na podobieństwo wdłuż, a przy niej bieli idą. Szerzyny tej puszczej na niektórych miejscach półtory mile, na niektórych mila, indziej pół mile i mniej wychodzi. Świnia, nieźwiedź w niej się najduje, ale w pomierze dostateczniejsza sprawa o niej jest. Osocznicy do tej puszczej napisani są przy wsi Trzciannem733,
Zamiłowanie Zygmunta Augusta do polowań sprawiało, że w 1546 r. — jak wylicza monografista króla, L. Kolankowski — na polowaniach król spędził aż 223 dni, polując wówczas w puszczach: białowieskiej, bersztańskiej,
olickiej, wigierskiej, orańskiej i rudnickiej734. 30 I 1554 r. król słał z Knyszyna w prezencie Mikołajowi Radziwiłłowi Czarnemu upolowaną zwierzynę: posyłamy TM zwierzyny żubrzyny 2 beczce, którą tych mięsopust życzymy, aby TM zdrów jadł. Kilka dni wcześniej 22 I 1554 r. datował był list do tegoż Radziwiłła in venationibus735. Gwagnin, w cytowanym wyżej opisie dworca knyszyńskiego, zwracał uwagę, że w Knyszynie był ogród bardzo szeroki, który pospolicie zowią Zwierzyńcem. Sadzawek w nim pełno i zwierząt rozmaitych, albowiem tam wszelkie łowy zwierzynne najczęściej bywają736. Na okoliczności polowania szyto nawet dworzanom królewskim okolicznościowe delie. 19 I 1545 r. podskarbi królewski Stanisław Włoszek zanotował w księdze rachunków dworskich: Pro 1 stamine panni grisei misnensis, ex quo faciae sunt 5 deliae in venationem domino succamerario, domino Jaross praefecto stabuli, domino Liubomirski subdapifero, domino Wiesziołowski et domino Węgorzewski dati fl. 737.
Rezydencję knyszyńską od południa otaczały olbrzymie lasy738. Spisana w 1559 r. rewizja puszcz opisywała lasy knyszyńskie poczynając od Jasionówki, wzdłuż rzek Brzozówki, Czarnej, Sokołdki i Supraśli: Poćinaetsja granica ot imenja p. Ivana starostica pinskoho, sela Jasenovkt. Idet do Berezovoe rećki. Taja recka delit puścu knyśinskoju s puśceju gorodenskoju, derżaći knysinskoju po prave, a gorodenskoju po leve. A ot toe rećki verchu Berezovoe do rećki Cornoe, kotoraja idet na poluden. Taja delit tyje że puśći vyse opisanye. A ot Cornoe, rećki do Sokoldki. Taja Sokoldka z velja recok povstala. A idet na poluden. A ot Sokoldki, aż do granicy p. Jurija Dobżynevskogo, byvsego vojta dobżynevskogo, kotoryj imenie svoe Sokoldku nad rekoju Sokoldkoju i Suprasleju v prave, pod samoju puśceju, maet. Tot [voit] dobrinevskij derevo bortnoe ve puści JM gosudarskoj, s kotorogo dan” pervo scho na gospodarja JM prichodila, na sebe zabral, i teper jak toho dereva postupiti, tak i danja vodług obycaju starodavnogo davati ne choćet. A ot granicy dobrynevskoho [voita], aż do granicy lencov, kotorych zowut
Сноски
733 7. Kloza, J. Maroszek, Dzieje Gontądza, s. 195.
734 I. Kolankowski, Zygmunt August; L. Beynar, Zygmunt August na ziemiach dawn. W. Ks. Litewskiego, Dodatek do nr 5 „Dziennika Urzędowego Kuratorium Okręgu Szkolnego Wileńskiego”, b. m., b. d., s. 7.
735 Listy oryginalne Zygmunta Augusta, s. 68-70.
736 д. Guagnini Veronensis, Sarmatiae Europeae descriptio. Typis Matiae Virzbięta, Kraków 1578; Cyt. za: A. Gwagnin, Opisanie Polski czyli województwa, powiaty, prowincje, miasta i zamki co przedniejsze w Koronie, [w:] Z Kroniki Sarmacji Europejskiej, Kraków 1860, s. 26.
737 Rachunki dworu królewskiego 1544-1567, wyd. A. Chmiel, t. 1, s. 182.
738 Por. Puszcza Knyszyńska. Monografia przyrodnicza, red. A. Czerwiński, Supraśl 1995.
Перевод на русский (машинный)
А посему, если ты будешь жить в этом доме, то тебе придется отнять у царицы Анны Ягеллонки часть хлеба, которую ты должен будешь кормить, а потом отнять у царицы Ямпефа, чтобы она не рассказывала старцу белому и книшинскому о материальной службе конюхов и о занятиях кузнецов и мастифов: постоянную челядь царевну извлекут из этих денег. Так и на ковку лошадей, на веревки для связывания коней и улучшения ига, чтобы в руки слуги конюха, который там старейшина, было дано PLN 20, из которых это число должно быть сделано.
4. Животное
Кнышин окружали большие пущанские комплексы. Значительные районы Кнышинского староства, несмотря на то, что в XVI в. происходили полвека интенсивной колонизации, по-прежнему росли вековые боры. В непосредственной близости от него располагались монарши-пустыни: Кнышинская, Гродненская на восток Черная, на северо-восток Белая, Горно-Соборжанская, и Тыкочинская Черного леса. Свинья, в ней тоже есть, но в меру более подходящее дело о ней. Оросители для этой лужайки написаны у деревни Тштянем733,
Любовь Сигизмунда Августа к охоте привела к тому, что в 1546 г., как подсчитывает монограф короля Л. Коланковского, король провел на охоте 223 дня, охотясь тогда в Беловежской, Берштайнской джунглях.
олимпийцев, вигёров, оранских и рудницких734. 30 И 1554 г. король посылал из Кнышина в подарок Николаю Радзивиллу Черному пойманную дичь: мы посылаем ТМ зверей зубров 2 бочки, которую эти мясные трущобы пожелаем ему съесть. Несколько дней назад 22 И 1554 г. датировалось письмом к тому же Радзивилу in venationibus735. Гвагнин, в приведенном выше описании резиденции Кнышина, обратил внимание, что в Кнышине был очень широкий сад, который впоследствии стал называться Звериным. Сеянцы в нем полны и различных животных, потому что там любая охотничья дичь чаще всего бывает736. На охоту шьют даже королевским придворным торжественные делии. 19 января 1545 г. подскарбия короля Станислава Итальянка записала в книгу придворных счетов: Pro 1 stamine grisei misnensis, ex quo faciae sunt 5 deliae in venationem domino succamerario, domino Jaross praefferindo sulimo sta.737.
Кнышинская резиденция с юга окружала огромные леса.738. Написанный в 1559 г. обзор лесов описывал леса Кнышинского района, начиная с Ясеновки, вдоль рек Бжозовки, Черной, Соколовки и Супрасли: Починка границы от имени Ивана Заботливого, села Ясеновкт. Идеи до Березового края Тот [voit] dorevovskij derevo bortnoe впускной JM Государский, с которого dan» перво scho на хозяйство JM пришел, взял на себя, и тепер как дерева шагать, так и danja водохранилища обслуживать старинного davati nie joutho границы.
Сноски
733 7. Клоза, Я. Марошек, Деяния Гондождя, с. 195.
734 И. Коланковский, Сигизмунд Август; Л. Бейнар, Зигмунд Август на землях бывшего В. К. Литовского, Приложение к No 5 Официальный журнал Куратория Вильнюсского школьного округа”, б. м., б. д., с. 7.
735 Письма Сигизмунда Августа, с. 68-70.
736 д. Гуагнини Вероненсис, Sarmatiae Europeae descriptio. Tipis Matiae Virzbúta, Краков 1578; Цит. за: A. Gwagnin, Описание Польши, то есть воеводства, повяты, провинции, города и замки, что переднее в Короне, [в:] Хроники европейской Сарматии, Краков 1860, с.
737 Счета королевского двора 1544-1567, изд. А. Хмеля, т. 1, с. 182.
738 Ср. Кнышинская Пуща. Монография природы, ред. А. Червинский, Supraszl 1995.