Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 135, с. 252-253
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 252-253
Оригинал (по-польски)
Trwał nieustanny proces przeprowadzania koni pomiędzy stadniną knyszyńską a innymi koniuszniami królewskimi, miejscem pobytu władcy. Znajduje to odzwierciedlenie w rachunkach płaconych przez Zygmunta Augusta, np. 29 V 1571 r. płacono w Warszawie Krzysztofowi Krupce komornikowi KJM, kiedy odwoził rzeczy КЛМ z Warszawy do Knyszyna i stamtąd zaś niektóre rzeczy i 3 cugi poszóstne przywiódł. 10 IV 1572 r. w Warszawie Wojciechowi Pietruszce i Janowi Gębie woźnicom KJM, którzy konie od Rokossowskiego wodzili do Knyszyna, na strawne przez drogę, gr 10. Razem z nimi wiódł konie do Knyszyna od Rokossowskiego Krzysztof Krupka — 6 koni wronich i srokatych679, Stale w mieście Knyszynie zamieszkiwał Nowicki masztalerz. Dowiadujemy się o nim z ksiąg miejskich, pod datą 10 XI 1570 r. 179
Królewska stadnina posiadała piękny zestaw uprzęży, siodeł i rzędów końskich. Dzięki kwitowi, który 29 IX 1572 r. Anna Jagiellonka dała ks. Stanisławowi Fogelwedrowi z przekazanych jej rejestrów majątku po zmarłym bracie dowiadujemy się o zawartości inwentarzy stadniny:
Regestr rzędów i siodeł rozmaitych włoskich i niemieckich. Przy którym regestrze są napisane: siodła, ku którym nie masz rzędów, burze na konie, deki do gonitwy i inne rozmaite, sukienki, albo kożuszki pacholęce, wędzidła, ostrogi, szpady zbytnie, pasy, deki, miecze, granaty, kordy, szable [i] inne rozmaite żelaza.
Item drugi: Regestr rzędów i siodeł rozmaitych husarskich, którego regestru rozdziale te są; a najprzód siodła, deki i rzędy złote i srebrne, siodła i rzędy pacholęce, siodła i rzędy na konie podwodne, siodła z rzędami i dekami haftowanemi, siodła i rządy pocztowe, siodła rozmaite niepocztowe z rzędami, rzędy bez siodeł, ostatki od rzędów, kutasy, kutasy kozackie stare, przełbice,
czapraki, pasy, ostrogi, paski do ostróg, koła husarskie, tarcze, drzewa i groty,
szable rozmaite zbytnie, oprawne i nieoprawne, kuncerze zbytnie, andziary, siekierki, czekany, buławy, delie, żupany, tleie ku tymże strojom, cyngatury, delie i pokrowne tureckie, buty i półbutki, kopeniaki681,
Liczebność stadniny królewskiej zmuszała do zorganizowania odpowiedniego zaplecza hodowlanego. Inwentarz starostwa knyszyńskiego z 1574 r. wyszczególniał:
- we włości knyszyńskiej, przy dworze stajen 6 starych i 1 nowa,
— przy folwarku knyszyńskim stajnia na 25 koni,680
- przy folwarku dobrzyniewskim stajnia na 60 koni,
— przy folwarku grodziskim stajnia na 30 koni,
— przy folwarku zabielskim stajnia na 20 koni,
— we włości goniądzkiej, przy zamku stajnia na 80 koni,
— przy folwarku goniądzkim stajnia na plus minus 15 koni,
— przy folwarku szpakowskim stajnia na 30 koni682,
Przy samej rezydencji królewskiej usytuowana była stajnia, w której stały konie najbardziej potrzebne do obsługi dworca. W 1564 r. pisano o niej tak: przed tym dworem stajnia od miasta na kilkadziesiąt koni, w której stawają konie pana starościnel683. Stajnię urządzono w dawnych budynkach inwentarskich dworu radziwiłłowskiego, zbudowanych w 1510 r. po przeciwnej stronie gościńca biegnącego obok kompleksu rezydencjonalnego.
Obszar zajęty dawniej przez stajnie widoczny jest jeszcze na planie gruntów dworskich położonych w obrębie miasta Knyszyna z 1862 r. Może nie bez znaczenia był fakt, że w najbliższym sąsiedztwie tych stajni przy ul. Dworskiej (dziś ul. Białostocka) swoje domy posiadali kawalkatorowie: Daniel i Bartolomeo Moreto'wie 684,
Największy knyszyński kompleks stajenny znajdował się gdzie indziej, poza rzeką Jaskranką. Założono go przed 1558 r., gdyż wówczas dawne tereny wypasowe, 7 tyłu za stajniami starościńskimi oddano miastu na wygon, a Z kolei zabrano wygon, który sąsiadował z nowo budowanymi sadzawkami królewskimi 685,
Opis kompleksu stajennego pochodzi z 1564 r.: Przy tych stajniach dla masztalerzów i woznic jest domów 3 w których domach jest świetlic 6, z sieniami między niemi zbudowanemi. Przy tych stajniach spichlerz wielki nowo zbudowany dla schowania owsów. W tym spichlerzu jest schowanie troje, jedno na dole, a dwa przetry na wierzchu, każde schowanie na wierzchu i na dole na dwoje przegrodzone. I tak komór wszystkich 6, w których drzwi na zawiasach żelaznych przyprawione. U tych komór jest zamek wnętrzny, kłódek wielkich na łańcuszkach 2, a kłódek mniejszych 686.
Odrębną kwestią jest lokalizacja stajen królewskich. W 1564 r. sytuowano je następująco: za stawem, który jest pod dworem na rzece Jaskrze
Сноски
679 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, Rachunki królewskie, nr 221 B, k. 22v i 39 v.
680 Akta albo sprawy, nr 392 i 403.
681 MN Kraków, Bibl. Czart., TN, nr 80, s. 383-384.
682 А. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 142-143.
683 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 295.
684 AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr К 11, К. 3; A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 1, s. 126.
685 АР Białystok, GKL, nr 36.
686 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 295.
Перевод на русский (машинный)
Продолжался непрерывный процесс проведения лошадей между Кнышинской конюшней и другими королевскими конюшнями. Это находит отражение в счетах, оплачиваемых Сигизмундом Августом, например, 29 В 1571 году в Варшаве Кшиштофу Крупке платили ЕКВ, когда он отвозил вещи из Варшавы в Кнышин и оттуда по Кнышину.679, Постоянно в городе Кнышине проживал Новицкий мачталер. Мы узнаем о нем из городских книг, под датой 10 ноября 1570 г. 179
Королевский конный завод имел прекрасный набор упряжей, седлов и конных рядов. Благодаря квитанции, которую 29 сентября 1572 года Анна Ягеллонка дала о. Станиславу Фогельведру из переданных ей записей имущества после умершего брата:
Режестр рядов и седлов различных итальянских и немецких. При котором режестра написаны: седла, к которым у тебя нет рядов, бури на лошадях, одеяла для бега и прочие разнообразные, платья или шубы, уздечки, шпаги, шпаги слишком много, пояса, одеяла, мечи, гранаты, корды, сабли [другие] различные железа
Второй: гуситские ряды и ряды различных гуситских седлов, которые являются регестром этих разделов; а впереди седла, одеяла и ряды золотых и серебряных, седловины и ряды подковы, седлы и ряды подводных коней, седла с рядами и вышитыми одеялами, седла и ряды почтовые, ряды и ряды из них разные.
шпаги, ремни, шпоры, шпоры, гусарские колеса, диски, деревья и пещеры,
Саблей много, исправных и неисправных, куннеров слишком много, андриаров, топоров, чеканок, булавок, дели, жупаний, фона к этим же нарядам, кингатурам, дели и покрышки турецкие, сапоги и полуботинки, копейки.681,
Численность королевского стада вынуждала организовать соответствующую животноводческую базу. Инвентарь Кнышинского старосты 1574 г. фиксировал:
- в Кнышинском имении, при королевском дворе конюшен 6 старых и 1 новая,
- при Кнышинском фольварке конюшня на 25 лошадей,680
- на конюшне на 60 лошадей,
- на конюшне на 30 лошадей,
на конюшне в 20 лошадей,
В конюшне, в замке на 80 лошадей.
- на конюшне в плюс-минус 15 лошадей,
- при конюшне на 30 лошадей682,
При самой королевской резиденции была расположена конюшня, в которой стояли лошади, наиболее необходимые для обслуживания резиденции. В 1564 году о ней писали так: перед этим королевским двором конюшня от города на несколько десятков лошадей, в которой ставят лошадей господина старченика.683. Конюшня была устроена в бывших зданиях инвентарного королевского двора Радвиловского, построенных в 1510 году на противоположной стороне гостевого дома, проходящего мимо жилого комплекса.
Территория, ранее занятая конюшней, еще видна на плане придворных земель, расположенных в пределах города Кнышина с 1862 года. Может быть, не без значения было то, что в непосредственной близости от этих конюшен на ул. Дворской (сегодня ул. Белостока) свои дома имели калкаторы: Даниэль и Бартоломео Морето684,
Кнышинский конный комплекс находился в другом месте, за рекой Яскранка. Он был основан до 1558 года, потому что тогда бывшие пассажные территории, 7 позади старых конюшней были отданы городу на выгон, а в свою очередь был взят выгон, который примыкал к недавно построенным королевским прудам.685,
Описание большого конюшни датируется 1564 годом: На этих конюшнях есть три дома, в которых есть светлые 6 домов, с сеяниями между ними построенными. У этих конюшней большой недавно построенный склад для хранения овса. В этом кладовке есть кладовка три, один внизу, и два наверху.686.
Отдельным вопросом является расположение королевских коней. В 1564 году они были расположены следующим образом: за прудом, который находится под королевским двором на реке Ясрок
Сноски
679 AGAD Варшава, ASK, dz. I, Королевские счета, No 221 B, k. 22v и 39 v.
680 Записи или дела, номер 392 и 403.
681 М.Н. Краков, Bibl. Czart., TN, No 80, с. 383-384.
682 А. Яблоновский, Подляшье, ч. 3, с. 142-143.
683 С. 295; Материалы для истории.
684 А. Яблоновский, Подляшье, ч. 1, с. 126.
685 Белосток, ГКЛ, No 36.
686 С. 295; Материалы для истории.