Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 132, с. 246-247

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 132 из 338

С. 246-247

Оригинал (по-польски)

środku wądołu piwnicznego wyrósł dąb omszały, dźwigający na swych barkach przynajmniej parę wiekówl657, Henryk Sienkiewicz zaś zapisał: Ostęp zwie się Zamczyskiem, gdyż niegdyś stał tam zamek. Ale na próżno pytać ludzi i kronik: kiedy to było? Dziś są to kupy ogromnych głazów, między którymi wyrastają stuletnie drzewa. Czasem laska, wetknięta między dwa głazy, zapada nagle jakby w jakieś podziemie: czasem grunt się ugnie pod nogą, czasem uwagę zwróci dół czworoboczny, obramowany głazami — widoczne ślady budowy - ale nic więcej. Pod staremi drzewami szarzeje gęstwina umarłych dąbków i grabów, pokrytych srebrnym mchem. Tu rośnie także suche drzewko, dziwna roślina, która wydaje się uschłą, a jednak żyje i rośnie. Chłopi mówią, że nie ma jej nigdzie poza puszczą, w puszczy zaś upodobała sobie szczególnie tę miejscowość658. Dwór białowieski gościł też króla Zygmunta Augusta. 19 I 1545 r. rachunki królewskie odnotowały, że król przebywał in Bialowieze659,

W 2 poł. XVI w., za czasów Batorego wzniesiono nowy dwór białowieski, w górę rzeczki, w miejscu dzisiejszego Parku Pałacowego. Pozostałości Starej Białowieży rozebrano ostatecznie w 1890 r., gdy usunięto stąd kamienie i głazy, i użyto ich do budowy pałacu cesarskiego.

Innym okolicznym, podobnym do Wodziłówki-Knyszyna dworcem myśliwskim były Wigry. Już w 1418 r. grupa rycerzy krzyżackich wysłana przez komtura z Rastemborka (Kętrzyna) próbowała porwać króla Władysława Jagiełłę, polującego nad jez. Wigry 660, W 1569 r. w Regestrze spisania jezłor niewodnictwu grodzienskiemu i przełomskiemu nalieżących... roku 1569 zapisano: jezioro Wigry... Na tem jeziorze ostrowów 16, między któremi jeden, na którym dwór КЛМ, gdzie ludzie przedtym siedzieli Wigranie, z którego tylko jeden przechod ziemny przez rzekę Hanczę ku temu miescu, gdzie

dwor...160, Jednym z nich był podwileński dwór Wirszupy, gdzie w l. 1544–1548 Zygmunt August wzniósł dla siebie pałacyk, a w jego sąsiedztwie urządził zespół 28 sadzawek rybnych. W 1853 r. Adam Kirkor przeprowadził tam poszukiwania archeologiczne. Odnalazł je pół mili od bramy zamku wileńskiego, za Przedmieściem Antokolskim, w okolicy Pospieszki niedaleko od Gór Makowskich. W trakcie wykopalisk odnalazł wiele kafli z książęcą koroną, jeden z wizerunkiem Zygmunta Starego i kilka monet z czasów Władysława Jagiełły, Aleksandra i Zygmunta I, ofiarowując te zabytki do muzeum wileńskiego 161, W 1550 r. trwały prace budowlane przy zamku w Niepołomicach 162,

Innym dworem myśliwskim był Kundzin nad Łosośną koło Sokółki. Bojar Kunda otrzymał od Aleksandra Jagiellończyka 12 wiorst kwadratowych puszczy. Nadanie to jako dziedziczne, z prawem zbudowania dworu zatwierdził król Zygmunt I 25 VIII 1507: zemli puśći gorodenskoe na Lososne, k Poganomu ozercu, podle granicy Vaska Dorośkovića664, Piotr Kunda z Kundzina dokonał nadania dziesięciny na rzecz kościoła w Odelsku. Jego potomkiem był Jurga Jaczkowicz Zielepucha urzędnik królowej Bony, dzierżawca żorosławski i molawicki, wzmiankowany 13 У 1536 г. 665 Przed 16 Ш 1536 r. w źródłach historycznych występował Stanisław Skoczek Dziewałtowski. Z aktu wynika, że zamieszkiwał on w dworze kundzińskim, bo wysyłał na Podlasie po zakupy swego poddanego 165, W 1560-1561 r. w wyniku oskarżenia przez niejakiego Wójcika król Zygmunt August odebrał dziedziczną majętność kundzińską Stanisławowi Skoczkowi Dziewałtowskiemu. Łukasz662663666661

Сноски

657 7, Gloger, Białowieża, Warszawa 1907.

658 Dalej Sienkiewicz pisał: Kto stawiał zamek? Może Jadźwingowie? Może który z książąt litewskich? Są to tylko przypuszczenia. Wieki przeszły nad tą ruiną i dziesiąte pokolenie drzew na niej wyrasta. Tylko baśń, jak nić pajęcza czepia się gruzów. Budnik, któremu nocą wypadnie przejeźdżać koło Zamczyska, przejeźdża szybko i żegna się. Моwią, że gdy jest ciemno i ciepło, błędny ognik skacze z kamienia na kamień; mówią, że są tam podziemia. Leśniczy Totścik, człowiek dość wykształcony, z zupełną wiarą zapewniał nas, że raz znaleziono pieniądze, ale że się w chwili, gdy ich dotknęło, zapadły. Budnicy wierzą w to święcie, i kto by dłużej pobył między nimi, ten by zapewnie mógł zebrać sporą wiązkę podań, a może i pieśni, które jak „arka przymierza” połączyły dawne lata z nowemi. — H. Sienkiewicz, Z Puszczy Białowieskiej, Warszawa 1907, s. 24-26.

659 Rachunki dworu królewskiego 1544-1567, wyd. A. Chmiel, t. 1, s. 173.

660 J_ Wiśniewski, DzOPG, +. I, s. 33.

661 Regestr spisania jezior niewodnictwu grodzienskiemu i przełomskiemu należących, które były w roku przeszłym 1568 przez dworzan JKM p. Andrzeja Dybowskiego, a p. Hrehorego Dzielnickiego spisane. A gdy te niewodnictwa JKM dzierżawcy perstuńskiemu i berznickiemu p. Hrehorowi Masalskiemu arendować raczył rozkazać natenczas łu jeziora na tem regestrze spisawszy p. Masalskiemu podano przez mię Lawryna Woynę podskarbiego dwornego roku 1569 w dzień św. Michała, wyd. K. O. Falk, „Acta Baltico-Slavica”, t. X, 1976, s. 97.

662 I. Kolankowski, Zygmunt August, s. 324, 330, 331 i 391; J. Fijałek, Opisy Wilna, s. 315-316.

663 4 V 1550 1 14 IX 1550 r. Erazm Gałka kwitował ks. Wargowskiego z odbioru 250 zł na budowę zamku w Niepołomicach. Por. AGAD Warszawa, Zb. dok. pap. nr 3692-3694.

664 CAADR Moskwa, Е. 389, op. 1, nr 8, К. 169-169v; LMV, t. 8 [8] (1499-1514), nr 241, s. 213-214, t. 25[25], nr 103, s. 163; Opisanie dokumentov i bumag, nr 241, s. 160; Akty Litovskoj Metriki, wyd. Е. I. Leontović, t. I, s. 727; Akty izdavaemye Vilenskoj Archeograficeskoj komissiej dla razbora drevnich aktov, t. XVII, s. 423-424 [dalej cyt. AWAKI].

665 BAN Wilno, Е. 273, nr 2398.

666 AWAK, +. XXI, nr 220, s. 128.

Перевод на русский (машинный)

В середине подвала вырос дуб омшал, неся на плечах по крайней мере несколько веков.657Генрик Сенкевич, а серебристо-зеленые деревья пишут: «Остах называется Замком, потому что когда-то там стоял замок. Но напрасно спрашивать людей и летописи: когда это было? Сегодня это куча огромных валунов, между которыми растут вековые деревья. Иногда трость, застрявшая между двумя валунами, внезапно падает как бы в какое-то подземелье: иногда почва угнется».658. Беловежская королевская усадьба также принимала короля Сигизмунда Августа. 19 и 1545 гг. королевские счета записали, что король находился в Беловежской пуще659,

Во второй половине XVI в., во времена Батория, был построен новый королевский двор, вверх по реке, на месте нынешнего Дворцового парка. Остатки Старой Беловежии были окончательно разобраны в 1890 году, когда здесь были удалены камни и валуны, и их использовали для строительства императорского дворца.

Другим окрестным, похожим на Водзилку-Кнышина охотничьей резиденцией были Вигры. Уже в 1418 году группа рыцарей крестоносцев, посланная комтуром из Растемборка (Кентжина), пыталась похитить короля Владислава Ягайла, охотящегося над Ежом Вигры.660В 1569 г. в Регестре было записано: озеро Вигра... На этом озере 16 островков, между которыми один, на котором был королевский двор, где люди раньше сидели Вигрань, из которого только один земельный проход через реку Ганччи к тому мне.

усадьба...160, Одним из них был подвиленский королевский двор Виршупы, где в 1. 1544 1548 годах Сигизмунд Август возвел для себя дворец, а в его окрестностях устроил ансамбль из 28 рыбных бассейнов. В 1853 году Адам Киркор провел там археологические раскопки. Он нашел их в полумиле от ворот виленского замка, за городом Антокольском.

Еще одним королевским охотничьим двором был Кундзин над Лососьной возле Соколки. Бояр Кунда получил от Александра Ягеллончика 12 верст квадратных джунглей. Предоставление этого как наследственного, с правом строительства королевского двора утвердил король Сигизмунд I 25 августа 1507 года: землю пустили в городское русло на лосось, к языческому озерцу по границе.664Петр Кунда из Кундзины сделал десятину в пользу церкви в Одессе. Его потомком был Юрга Ячкович Зелопуха, чиновник королевы Боны, арендатор Жославский и Молавицкий, упоминается 13 У 1536 г.665 До 16 июня 1536 года в исторических источниках выступал Станислав Скочек Дзевальтовски. Из акта следует, что он жил в королевском дворе в Кундзине, потому что посылал на Подляшье за покупками своего подданного 165, В 1560-1561 году в результате обвинения неким Войциком король Сигизмунд Август получил наследство у Станислава Скоуковского.662663666661

Сноски

657 7, Глогер, Беловежа, Варшава 1907.

658 Далее Сенкевич писал: Кто ставил замок? Может, Ядвинги? Может быть, кто из литовских князей? Это только предположения. Веки прошли над этой руинкой и десятое поколение деревьев на ней растет. Только сказка, как паутина, зацепляется за руины. Будильник, которому ночью выпадет проехать мимо Замка, пролетает мимо и хлещет. Сенкевич, Из Беловежской пущи, Варшава 1907, с. 24-26.

659 Счета королевского двора 1544-1567, изд. А. Хмель, т. 1, стр. 173.

660 ,, с. 33.

661 Режестр написания озер Гродненскому и Проломному неводовам, которые были в прошлом году 1568 придворными ИКМ г. Анджея Дыбовского, а г. Григорий Смельницкий был написан. А когда эти неводы ЕКВ перстненскому и берницкому арендаторам п.

662 И. Коланковский, Сигизмунд Август, с. 324, 330, 331 и 391; Й. Фиялэк, Описания Вильнюса, с. 315-316.

663 4 V 1550 1 14 IX 1550 г. Эразм Галка квитировал о. Варговского из сбора 250 злотых на строительство замка в Неполомицах. Ср. AGAD Варшава, Zb. док. No 3692-3694.

664 CAADR Москва, Е. 389, op. 1, No 8, К. 169-169v; LMV, t. 8 [8] (1499-1514), odzt 241, s. 213-214, t. 25[25], n. 103, s. 163; Описание документов и бум, No 241, s. 160; Акты Литовского Метрика, изд.

665 БАН Вильнюс, Е. 273, No 2398.

666 АВАК, +. XXI, No 220, с. 128.