Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 130, с. 242-243
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 242-243
Оригинал (по-польски)
a w polach miejskich 1 wł., również zwolnioną od podatków 636, Objął on urząd klucznika po śmierci w 1573 r. Mikołaja Konarskiego klucznika dworu knyszyńskiego. W 1569 r. wzmiankowano: Mikołajowi klucznikowi za zalewki naddano morg 637,
Przy.ul. Grodzieńskiej, idąc z Rynku po lewej stronie w 1577 r. odnajdujemy dwór wolny, należący do p. Zaleskiego. Ponadto wówczas należał do niego plac przy ul. Starodwornej!3”. Jakub Zaleski był pisarzem skarbu dwornego polskiego i szafarzem łask. Najpewniej do tego domu odnosi się jedna ze spraw miejskich sądzonych jeszcze 16 II 1554 r. Stanąwszy oblicznie przed urząd slachetny Serafin Sliwowski żałował na op. Matisa Drohiczanina o tym, iżem jemu przedał dom z ogrodem na Grodzieńskiej ul. za 6 kop gr liczby pol., tak dwie lecie będą [w] poście. I rozłożyłem jemu ten dłuk na 3 raty, 22 na każdy rok miał mi płacić, a trzecia rata jeszcze [nie] przeszła. Gdzie też i cyrograw tu przed urzędem okazował ten Sliwowski tego przerzeczonego Matisa, gdzie się opisał płacić 6 kop gr pol. za ten dom. Ten Matis powiedział na oprzy: znam się ja k temu, iżem ci ja u niego kupił dom za 6 kop gr, których jemu nie zapłacił jeszcze i trzymałem go i brałem z niego pożytki, alie gdy[m] przyjechał do Knissina powiedziałem jemu przed dobremi luczmi, aby ten dom ode mnie odjął, albo mie bronił, bo ten dom p. star. bierze do dworu knissinskiego, a tak ja nie chcę wiedać o nim, gdzie ja to sobie bierzę do sczęsnego przyjazdu jego miłości pana starosty. Urząd według żałoby i oprzej dozwolili tego prawa na rozsądek do przyjazdu sczęsliwego JMciP starosty, pana Chwaliczowskiego!38. Piotr Chwalczewski, jak widać, był pomysłodawcą, by dwory panów sytuować w mieście poza Tezydencją i czynił to z dość kategoryczną determinacją, nabywając u mieszczan upatrzone domy, które stanowiły odtąd bazę własności królewskiej, w czasie przyjazdu monarchy w nich przemieszkiwali dworzanie.
Również przy ul. Grodzieńskiej usytuowano inny dwór, należący do Jana Dulskiego, podskarbiego nadwornego koronnego. Usytuowany był po prawej stronie tej ulicy, idąc z Rynku. W sąsiedztwie dworu przy tejże Grodzieńskiej należały do niego w 1577 r. ponadto 3 inne place miejskie 640, Również dwór Jana Dulskiego wymieniany był w inwentarzu 1569 r. jako zwolniony od podatków 641,638639
W rejestrze z 1577 r. odnajdujemy ponadto dwór przy ul. Tykockiej Wawrzyńca Wojny (zm. 1580 r.) pisarza nadwornego litewskiego (1566 r.), później od 1569 r. podskarbiego nadwornego litewskiego, wreszcie od 1576 r. — podskarbiego WKL - Woyny'642. Obok położona była w 1577 r. parcela, na której znajdował się drugi dom Woyny pusty.
Wśród dworów, które zostały wzniesione w mnieście, w inwentarzu 1569 r. wymieniony został dwór p. kniuszego. W l. 1565-1572 obowiązki koniuszego dwornego pełnił Jakub Piasecki (zm. 1587)643. W rejestrze poborowym miasta Knyszyna z 1577 r. nie znajdujemy jednak ani jego nazwiska, ani własności zwolnionej od podatków. Za to w podsumowaniu rejestru, gdzie wyszczególniono osoby zwolnione od podatku znajdujemy panów Scipianów dom. Scipio del Campo, jeden z kawalkatorów królewskich pewnie przejął obowiązki zarządcy stadniny knyszyńskiej i wolny dwór Piaseckiego. Ciekawe, że w świetle tego rejestru dwór Scipiona del Campo nie daje się lokalizować przy żadnej z ulic miejskich. Najwidoczniej zbudowano go na gruntach miejskich, poza miastem, pewnie w sąsiedztwie stadniny pod Gajem149, Pewnie przy stadninie zamieszkiwał inny kawalkator królewski Stanisław 645.
Zwolnionymi od podatku były też domy serwitorów królewskich. Stanisław, kucharz (1577 r.) zwolniony był z opłat od domu przy ul. Starodwornej, placów 3 i od szynku piwa'646. Z kolei Griglowa Młoczkowa, najpewniej wdowa po Gregerze Goryszewskim, szafarzu kuchennym KJM zwolniona była z opłat od palenia gorzałki647.
Nie wszystkie jednak posesje miejskie były uwolnione od opłat. Analizując spis własności z 1577 r. znajdujemy pokaźną liczbę właścicieli, którzy związani byli niechybnie z funkcjonowaniem rezydencji. W narożu Rynku i ul. Dworskiej zamieszkiwał Prokop puszkarz — Czequart'648. Przy Rynku644
Сноски
636 Akta albo sprawy, nr 473.
637 АСАР Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr К-11, К. 14. 137 138
638 albo sprawy, nr 473.
639 albo sprawy, nr 49.
640 Akta albo sprawy, nr 473, A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 1, s. 167.
641 АСАР Warszawa, ASK, dz. LVI, nr К-11, К. 3.
642 Zm. 23 X 1580 r. Por. K. Niesiecki, Herbarz, t. 9, s. 435-436. T. Żychliński, Złota księga szlachty polskiej, t. XXIV, s. 132; Urzędnicy centralni i dostojnicy WKL, nr 1045, 1211, 1244, s. 138, 156, 160, 249.
643 Urzędnicy centralni i dostojnicy WKL, nr 242, s. 55.
644 Akta albo sprawy, nr 473.
645 19 XI 1569 r. w Knyszynie Żygmunt August nadał mu leśnictwo bielskie, w dowód zasług. Por. AGAD Warszawa, MK nr 112, k. 77-78 i nr 114, k. 140-140v; Rachunki domowe Zygmunta Augusta z roku 1549, wyd. O. Balzer, „Przewodnik Naukowy i Literacki” 1885, t. XIII, cz. II, s. 899-906.
646 0 Jabłonowskiego: z 3 placów.
647 Por. Akta albo sprawy, nr 473.
648 Prokop czekwart, cejgwart — puszkarz. Barbara czekwartowa Prokopowa wzm. 24 IV 1579. Por. Akta albo sprawy, nr 473, 506 i 508, zm. przed 12 III 1580 r. — por. nr 710.
Перевод на русский (машинный)
в муниципальных образованиях, освобожденных от уплаты налогов636, Он занял должность ключника после смерти в 1573 году Николая Конарского, ключника королевского двора Кнышинского. В 1569 году упоминалось: Ключнику за заливку присвоили морг637,
При.ул. Гродненской, идя с Рыночной площади на левой стороне в 1577 году, мы находим королевский двор свободный, принадлежащий ему г. Залеского. Кроме того, тогда ему принадлежала площадь на ул. Стародворной!3». Якуб Залеский был писателем придворного казначея и распорядителем благодати. Скорее всего, этот дом относится к одному из городских дел, которые судили еще 16 февраля 1554 года. Я знаю, что я купил тебе дом за 6 копеек игр, которые ему еще не заплатил, и я держал его и брал с него пользу, но когда он приехал в Книссину, я сказал ему перед добрыми лугами, чтобы он отнял у меня этот дом или защищал меня, потому что этот дом я так при царском дворе. Петр Хвальчевский, как видно, был инициатором того, чтобы дворы господ располагались в городе за пределами Тезиденции и делал это с довольно категоричной решимостью, приобретая у горожан приглянувшиеся дома, которые с тех пор являлись базой королевской собственности, во время прибытия монарха в них переезжали придворные.
Также на ул. Гродненской был расположен другой королевский двор, принадлежащий Яну Дульскому, подскарбию придворного коронного. Он был расположен справа от этой улицы, идя с Рыночной площади. По соседству с королевским двором у этой Гродненской принадлежали ему в 1577 году. кроме того, 3 другие городские площади640Также королевский двор Яна Дульского упоминается в инвентаре 1569 года как освобожденный от налогов.641,638639
В реестре 1577 г. мы находим также королевский двор на ул. Тыкоцкой Лаврентия войны (1580 г.) придворного литовского писателя (1566 г.), позже с 1569 г. подскарбия придворного литовских, наконец, с 1576 г. подскарбия ВКЛ Войны.642. Рядом был расположен в 1577 году участок, на котором находился второй дом Войны пустой.
Среди дворов, которые были возведены в мнесте, в инвентаре 1569 года был упомянут королевский двор князя. В 1. 1565-1572 годы обязанности конюха двора выполнял Якуб Пясецкий (умер 1587)643. В реестре призов города Кнышина с 1577 года мы не находим ни его имени, ни имущества, освобожденного от налогов. Зато в резюме реестра, где указаны лица, освобожденные от налога, мы находим дом сципионов. Сципион дель Кампо, один из королевских калькуляторов, вероятно, взял на себя обязанности управляющего Кнышинского стада и свободного двора при королевской Пиа.645.
Освобожденными от налогов были также дома королевских сервитутов. Станислав, повар (1577 г.) был освобожден от оплаты дома на ул. Стародворной, площадей 3 и от ветчины пива.646. В свою очередь, Григлова Молочкова, вероятно, вдова Грегера Горышевского, кухонного управляющего, была освобождена от платы за курение выпивки647.
Однако не все городские усадьбы были освобождены от уплаты налогов. Анализируя список собственности с 1577 года, мы находим значительное количество владельцев, которые были связаны с функционированием резиденции. В углу Рыночной площади и ул. Дворской проживал Прокоп-Кусарь-Чекварт.648. На Рынке644
Сноски
636 Дело или дело. No 473.
637 Варшава, АСК, д., No К-11, К. 14. 137 138
638 Или дело No 473.
639 Дело No 49.
640 Дело или дело, No 473, А. Яблоновски, Подляшье, ч.1, с. 167.
641 Варшава, АСК, LVI, No К-11, К. 3.
642 23 X 1580 г. Ср. К. Несецкий, Гербарж, т. 9, с. 435-436. Т. Жихлинский, Золотая книга польской шляхты, том XXIV, стр. 132; Центральные чиновники и сановники ВКЛ, No 1045, 1211, 1244, с. 138, 156, 160, 249.
643 Служащие и должностные лица ВКЛ, No 242, с. 55.
644 Дело или дело. No 473.
645 19 ноября 1569 г. в Кнышине Жигмунт Август придал ему белорусское лесное хозяйство в знак заслуги. Ср. AGAD Варшава, МК No 112, к. 77-78 и No 114, к. 140-140v; Домашние счета Сигизмунда Августа от 1549 г., изд. О. Бальцер, «Научный и литературный путеводитель» 1885, XIII, стр.
646 Яблоновского, с 3 площадей.
647 Дело или дело No 473.
648 Прокоп чекварт, цзгварт канцелярия. Барбара прокопова ул. 24 апреля 1579. Ср. записи или дела, No 473, 506 и 508, ум. до 12 III 1580 г. ср. No 710.