Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 129, с. 240-241
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 240-241
Оригинал (по-польски)
nie tylko mieszczanie, ale również dzierżawcy starostwa knyszyńskiego zaprzestali dawania dziesięciny plebanowi knyszyńskiemu 630, Czynił to Piotr Chwalczewski (star. w l. 1552-1564). Podobnie postępowali okoliczni ziemianie, odmawiali dawania dziesięciny, dani miodowej i zabierali grunty beneficjalne kościołów, i należało z nimi dochodzić praw bądź przed królem, bądź drogą ugody 631.
Kres reformacji w Knyszynie położył Jan Zamoyski, star. knyszyński. W 1579 r. naocznie przekonał się jak się sprawy mają, bowiem 5 XI tego
roku notowany był jego pobyt w Knyszynie632. Zamoyski był orędownikiem rzymskiego katolicyzmu, choć ożeniony był z Krystyną — córką Mikołaja Radziwiłła woj. wileńskiego, znanego działacza kalwińskiego 132,
Jan Zamoyski nakazał swemu podstarościemu knyszyńskiemu Pawłowi Wierzbickiemu: nowych wiar, abyś w Knyszynie nie dopuszczał i polecił aby pomógł plebanowi w remoncie starego kościoła katolickiego wzniesionego na Rynku miasta: pomóż ile możesz do poprawy kościoła knyszyńskiego ks. plebanowi634. Nakaz Zamoyskiego poskutkował. 26 IX 1586 r. ks. Mikołaj Kislisz ze Lwowa pleban knyszyński i kalinowski oraz rajcy i mieszczanie knyszyńscy zawarli ugodę co do dziesięciny i mesznego. Zamiast obowiązku wynikającego z dokumentu uposażeniowego Bony 1540 r., zgodnie z którym mieszczanie knyszyńscy na każdy rok powinni z każdej włóki po kopie żyta i po kopie owsa, mesznego po 5 gr do kościoła knyszyńskiego zawarto nowe postanowienie: z każdej włóki po 1 zł pol. plebanowi wszyscy razem, w jednym terminie, tj. na Boże Narodzenie 1586 począwszy, i tak rok po roku, a więcej nic nie będą powinni635. Ostafi Wołłowicz już przed śmiercią musiał wyzbyć się swej własności w Knyszynie, bo zachowany Jego testament spisany w Milejczycach 1 XII 1587 r., wyliczający domy wołłowiczowskie w Wilnie, Grodnie i Brześciu, o knyszyńskim milczy. Jako że zmarł po 1 ХЦ 1587 r., to najpewniej sprzedaż domów w Knyszynie miała miejsce gdzieś w 1585 lub 1586 r. Na miejscu kalwińskiego zboru knyszyńskiego, mieszczącego się w jednym z dwu dworów wołłowiczowskich, stanął kościół Wszystkich Świętych, który swoim kontrreformacyjnym wezwaniem zaprzeczał kalwińskiej koncepcji Kościoła, gdzie kult świętych w ogóle nie istniał.
Inny dom rynkowy należał w 1577 r. do ówczesnego burmistrza knyszyńskiego Krzysztofa Łukaszewicza. Był on jednocześnie klucznikiem dworu królewskiego. Z racji na powiązania z dworem miał wolny dom,633
Сноски
630 W 1556 r. już po raz drugi król Zygmunt August nakazał Piotrowi Chwalczewskiemu star. knyszyńskiemu, aby zapłacił plebanowi kalinowskiemu Tomaszowi Rossie należną mu corocznie opłatę w gotówce za 4 rączki miodu. Por. AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 52, s. 165-167; W 1561 r. opisując urodzaj zboża na paszni dworca krypicieńskiego w r. 1560 inwentujący starostwo stwierdzili, że dziesięciny tego roku nie dano, we dworze stoi, a potem rychło pleban umarł, i k temu roku dawniejszego stert 10 stoi. Zob. W. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 242; Pleban knyszyński skarżył się królowi Stefanowi Batoremu, że mu nie chcą poddani nasi ze wsi Szpaków starostwa knyszyńskiego dawać dziesięciny na plebanię kalinowską. Król wysłał z sejmu koronacyjnego swych rewizorów do rozpatrzenia spraw podlaskich. 25 VII 1576 r. z Knyszyna polecił on zajęcie się rewizorom tą sprawą. AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 53, s. 173-175.
631 W 1566 r. w gospodzie pana Kłodzińskiego w Knyszynie panowie Pęscy podpisali dożywotnią umowę z plebanem knyszyńskim w sprawie dziesięciny. Jako świadek tej umowy występował Łukasz Górnicki bakałarz JKM. Por. AGAD Warszawa, Ks. grodzka bielska, nr 3, k. 60; 18 V 1569 r. Zygmunt August w związku ze skargą ks. Marcina Stoliskiego plebana knyszyńskiego na Jerzego Kurzenieckiego, który grunty jego własne ku kościołowi tamejszemu należące zabiera, dróg i pastwisk starodawnych mieć zabrania i niemałe krzywdy i uciśnienia jemu dzieła. Polecał dzierżawcy knyszyńskiemu Andrzejowi Dybowskiemu, aby napomniał Kurzenieckiego i nie krzywdził więcej plebana. Zob. AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 53, s. 429-433; Kurzeniecki był bratem stryjecznym bpa wileńskiego Waleriana Protasewicza, sprawa oparła się o kurię i bp napominał plebana Stołuskiego, by nie szukał u króla poparcia w konflikcie z dziedzicem Kalinówki - J. I. Kraszewski, Wilno, t. 2; Pleban kalinowski nie ustąpił i wytoczył sprawę 19 XI 1569 r. przed królem. Zob. AGAD Warszawa, Księga ziemska bielska, nr 2, k. 11-11v.
632 5 XI 1579 r. pisze z Knyszyna do Gdańszczan — Archiwum Jana Zamoyskiego Kanclerza i Hetmana Wielkiego Koronnego, t. 1, Kraków 1904, s. 503, nr 68.
633 Gisii T., Christina Radivila vel de illustres Principes D. Georgium Episcopum Vilnensem, D. Nicolaum Chritophorum, summum Magni Ducatus Lithuaniae, Praefectum Caunensem, D. Stanisłaum Radivilos fratres Olicae et Nesvisias Duces T. Gisii Sereniss. Regis Poloniae Secretarii, Knyszyn 1580. Por. Bandtkie, Historia drukarń w Królestwie Polskim, t. I, s. 137.
634 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 43, s. 71-72; Szerzej sytuację kościołów katolickich w WKL w 2 poł. XVI w. w królewszczyznach przedstawił A. Bumblauskas, Polożenie kostelov о Velikom Knjażestve Litovskom u period reformacii (vtoraja polovina XVI v.), „Naućnye Trudy Vyssych Zavedenii Litovskoj SSR. Istorija”, 1990, t. 31, s. 106-119.
635 MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV 1775, s. 1032-1033.
Перевод на русский (машинный)
Не только горожане, но и арендаторы старосты Кнышинского перестали давать десятую часть кнышинскому плебану.630, Это делал Петр Хвальчевский (стар. в 1, 1552-1564). Аналогичным образом поступали окрестные земляне, отказывались давать десятину, медовый налог и забирали бенефициарные земли церквей, и с ними должны были добиваться прав либо перед королем, либо путем соглашения.631.
Конец Реформации в Кнышине положил Ян Замойский, star. Knyszyński. В 1579 г. он наглядно убедился в том, как дела обстоят, потому что 5 ноября того же года
Годом позже он был зарегистрирован в Кнышине.632. Замойский был защитником римского католицизма, хотя был женат на Кристине дочери Николая Радзивилла вильнюсского, известного кальвинистского активиста 132,
Ян Замойский приказал своему подстаршему кнышинскому Павлу Вежбицкому: новых вероисповеданий, чтобы в Кнышине не допускать и поручил помочь плебану в ремонте старой католической церкви, построенной на Рыночной площади города: помоги сколько сможешь для улучшения кнышинской церкви ксендзу плебану.634. Приказ Замойского сработал. 26 сентября 1586 года о. Николай Кислиш из Львова, после каждой кнышинской плебаны, а также райские и меценаты княжества заключили соглашение о десятине и монашестве. Вместо обязательства, вытекающих из документа обустройстве Боны 1540 года, согласно которому каждый горожанин должен иметь по одному десятину.635. Остафи Воллович уже перед смертью должен был отказаться от своей собственности в Кнышине, потому что сохранился его завещание, написанное в Милечицах 1 декабря 1587 года, перечисляющее 15 домов в Вильнюсе, Гродно и Брест, о Кнышинском молчании. Поскольку он умер после 1 1587 года, это, скорее всего, было место продажи домов в K.
Другой рыночный дом принадлежал в 1577 году тогдашнему мэру Кшиштофу Лукашевичу. Он был одновременно ключником королевского двора. Из-за связей с королевским двором у него был свободный дом,633
Сноски
630 В 1556 г. уже во второй раз король Сигизмунд Август поручил Петру Хвальчевскому старосты Кнышинскому, чтобы он заплатил калиновскому дворцу Томашу Россу денежную плату за 4 ручки меда. Ср. AGAD Варшава, Капициана, No 52, стр. 165-167; В 1561 г. стоит староста с описанием усадьбы. Король отправил из коронационного сейма своих ревизоров на рассмотрение подляских дел. 25 июля 1576 г. из Кнышина он поручил заняться ревизиями по этому делу. AGAD Warszawa, Kapiciana, No 53, стр. 173-175.
631 В 1566 г. в гостинице г-на Клодзиньского в Кнышине, кузнецы АГП и княжество Пеньзень заключили свой пожизненный договор с Кнышинским плбаном о десятине. В качестве свидетеля этого договора выступал Лукаш Гурницкий клинар ЕКВ. Ср. АГАД Варшава, Гродзкая белая к. No 3, к. 60; 18 В. Курзенецкий был двоюродным братом виленского епископа Валериана Протасевича, дело опиралось на курию и поручил плебану Столускому не искать у короля поддержки в конфликте с наследником Калиновки - Я. И. Крашевским, Вильнюс, т. 2; Плебан калиновский не уступил и осудил дело 19 XI 1569 г. Король З.
632 5 ноября 1579 г. пишет из Кнышина в Гданьск архив Яна Замойского канцлера и гетмана Великого Коронного, т. 1, Краков 1904, с. 503, No 68.
633 ,;. ?:)
634 AGAD Варшава, Капициана, No 43, стр. 71-72; Более широкое положение католических церквей в ВКЛ во 2-й половине XVI в. в королевских землях представил А. Бумблаускас, Расположение церквей о Великом Княжестве Литовском у периодов Реформации (вторая половина XVI в.), «Научные труды С. И. Вышевичей», «Научные труди»
635 М.Н. Краков, Библ. Чарт., No IV 1775, с. 1032-1033.