Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 128, с. 238-239

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 128 из 338

С. 238-239

Оригинал (по-польски)

prac budowlanych w rezydencji, ani w folwarku. Wynika to jasno z porównania inwentarzy zabudowań dworskich 1564 i 1574 г. 620

Bardzo istotne znaczenie dla funkcjonowania rezydencji miała miejska ul. Dworska. Nie tylko komunikowała dworzec z rynkiem, ale zamieszkiwali przy niej dworzanie i serwitorzy królewscy. Usytuowane tu były, idąc z dworca do miasta po lewej stronie m.in.:

— Cerkiew św. Spasa (nr 40).

— Dom popa ruskiego (nr 42).

— Dwór wolny Macieja Żalińskiego pisarza skarbu dwornego, łożniczego JKM (nr 36).

— Dom Daniela i Bartolomeo Moreto, kawalkatorów JKM (nr 38).

— Dom Jana Mielkowicza, rybaka JKM (nr 43).

— Dom Klimunta Rozdama, ślusarza królewskiego (nr 33)621,

— Dom Jana, ślusarza stadniny JKM 622,

  • Dom Marcina Żydka lokaja JKM (nr 44)623,

Wszystkie jednak dwory i domy po tej stronie ulicy określono w rejestrze z 1577 r. jako pogorzałe. Widocznie pożar strawił dużą część zabudowy tej pierzei ulicznej.

Część parcel po prawej stronie ul. Dworskiej idąc w stronę rynku, na wprost cerkwi, w układzie urbanistycznym wyraźnie wyodrębnionych zostało z obszarów niegdyś będących w użytkowaniu dworu. Dokonał tego może jeszcze A. Chodkiewicz, takie domniemanie jest uzasadnione, jeśli się weźmie pod uwagę, że cerkiew pewnie wybudował Chodkiewicz, a z terenu nowo urządzanego w 1538 r. miasta trzeba pewnie było przesiedlić niektórych mieszkańców, którzy związani byli z funkcjonowaniem dworu, a mieszkali w obszarze, gdzie zakładano np. rynek miejski. Ten związek tych posesji z rezydencją dworską widoczny jest i później, gdyż po prawej stronie ul. Dworskiej w 1577 r. znajdowały się:

  • Dom Stanisława Mężyka kuśnierza JKM (nr 39).

— Dom Sebastiana, siodlarza JKM (nr 45).

— Dom Sebastiana, rymarza JKM (nr 46).

  • Dwór Jana Dzierżanowskiego, kawalkatora, a później leśniczego JKM624,

Inwentarz z 1577 r., spisany kilka lat po śmierci króla, informuje o rozmieszczeniu innych dworów pańskich i własności dworzan i serwitorów królewskich. W Rynku znajdował się wówczas podkanclerzego litewskiego p. Ostaphyeia dwór wolny. Drugi dwór Ostafiego Wołłowicza znajdował się w tyle ul. Tykockiej625. Dwór rynkowy p. Ostafieja był wymieniony jako ostatni w drugiej, płd.-zach. pierzei rynkowej, którą opisywano posuwając się od ul. Tykockiej w stronę ul. Kościelnej, a więc był on w miejscu, gdzie stoi współcześnie kościół parafialny. Ostafi Wołłowicz zmarł po 1 XII 1587 r. To właśnie na miejscu wołłowiczowskiej własności, stykających się placów rynkowego i ul. Tykockiej wzniesiono w l. 1586-1601 nowy kościół. Tak należy rozumieć słowa lustracji 1616 r.: placów pustych teraz nr 306, między któremi na kościół murowany placów 626, Pewnie w jednym z tych dworów wołłowiczowskich mieścił się zbór kalwiński.

Potwierdzeniem faktu, że reformacja czyniła w Knyszynie postępy był fakt, że mieszczanie knyszyńscy zaprzestali dawać kościołowi dziesięcinę. Już w 1566 r. dokonano kombinację ks. plebana knyszyńskiego z mieszczanami o dziesięcinę627 126. W 1578 r. ks. Marcin Siuchnicki w urzędzie miejskim protestował się przeciw sł. Andrzejowi Boleście wójtowi knyszyńskiemu i na wszytek gmin miasta Knyszyna, że nie chcą dawać dziesięciny kościołowi knyszyńskiemu628. Sprawa wówczas nie była nowa, bo już w 1556 r. notowano niezwykle wrogi stosunek do kościoła knyszyńskiego. Może na tle religijnym doszło wówczas do zajść w Krypnie629, Przykład szedł z góry, bo

Сноски

620 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 291-299; A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 127-128.

621 6 II 1571 r. król polecał swemu jurgieltnikowi Mikołajowi Konarskiemu, czuwającemu nad dobytkiem królewskim w Knyszynie: że się Klimek ślusarz dla potrzeby naszej zadłużył, tedy aby na potym lepiej mógł nam służyć, chcemy г rozkazujemy wam, abyście ad rationem roboty jego dali zł 200..., a my to wam z łaską na liczbie przyjmiemy i już ez nunc przyjmujemy. Inaczej nie czynić dla łaski naszej. BAN Kórnik, nr 250, k. 93 i 106; Por. Akta albo sprawy, nr 473.

622 BAN Kórnik, nr 250, k. 93; Por. Akta albo sprawy, nr 473.

623 Akta albo sprawy, nr 473; 20 I 1572 r. Zygmunt August uwolnił od czynszów dom w Knyszynie, należący do Marcina Żydka lokaja królewskiego. Por. A. Wolff, Zniszczone dokumenty Bilioteki Ordynacji Krasińskich, [w:] Straty bibliotek i archiwów warszawskich w zakresie rękopiśmiennych źródeł historycznych, t. III, Warszawa 1955, nr 369, s. 231.

624 Akta albo sprawy, nr 473.

625 Ostaf Wołłowicz, wówczas kasztelan trocki i podkanclerzy WKL, zm. w 1587 r. Akta albo sprawy, nr 473.

626 АСАР Warszawa, ASK, dz. XIVI, nr 149, К. 50.

627 BU Wilno, Е. 57, В 54, nr 219.

628 MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV. 1775, s. 1031. W 1585 r. star. Jan Zamoyski polecał swemu zarządcy w Knyszynie: nowych wiar abyś w Knyszynie nie dopuszczał, dziesięciny z folwarku knyszyńskiego i szpakowskiego zupełna oddawać według zwyczaju - AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 43, s. 71-72.

629 Złożona w aktach miasta Knyszyna 1 III 1556 r. żałoba ks. Michała Groczkiego, wikariusza z Krypna obrazuje konflikt: Personaliter stanąwszy przed urzędem ks. Michał wikary z Kripna żałował się na Wawrzyńca Spassa poddanego JKM, iż gdy było po nieszporze za niedostatkiem natenczas u siebie w domu piwa szedłem na posiedzenie Jako uboży kapłan, tam naszedłem podpity lut i tego Wawrzyńca Spassa. Tedy potym, po małym czasie nie wiedząc którym duchem zawiedziony ten isty Wawrzyniec począł mi nieucztiwe słowa zadawać, które mnie nie należały kapłanowi i zatym targnął się na mię. Urwał mi rękaw u kożucha. Urwawszy w tej w zadze zadał mi ranę w głowę. Ja jako mogąc, uboży kapłan, nie mając broni przy sobie żadnej, uciekłem od nich do domu swego, a wziąwszy b[rJoni swoją kij i siekierkę. Sam tedy poszedłem do tej karczmy chcąc się dowiedzieć od kogom podjął ranę. Wawrzyniec Spasz zeznał się: „i sam ja ciebie ranił księdze”. A nad to pamiętne dał. Przed urzędem rany swe okazał. Co przerzeczony Wawrzyniec stanąwszy przed prawem zeznał jest: „Iżem ja rękaw urwał i jam ciebie książku ranił”. Na które zeznanie urzędowi ks. Michał pamiętne dał. Urząd wysłuchawszy tego Wawrzyńca zeznanie, wedle stanu kapłańskiego i opisaniu statutu га rany przykazał mu wydać jako gr kop 30. na to gdyby co miało być w świadomości starszego urzędu dochowaniu, tedy na ten czas ma płacić ten Wawrzyniec. Zob. Akta albo sprawy, nr 162.

Перевод на русский (машинный)

строительные работы в резиденции, ни в фольварке. Это ясно видно из сравнения инвентаристов придворных построек 1564 и 1574 г.620

Очень важным для функционирования резиденции был городской ул. Дворска. Она не только общалась с рынком, но и проживала при дворе и королевских слугах. Они были расположены здесь, идя из резиденции в город на левой стороне, среди прочего:

Церковь Святого Спаса (No 40).

Дом русского попа (No 42).

Свободный королевский двор Мацея Жалиньского писателя придворной казны, ложного ЕКВ (No 36).

Дом Даниэля и Бартоломео Морето, JKM (No 38).

Дом Яна Мельковича, рыбака JKM (No 43).

Дом Климанта Раздама, королевского слесаря (No33)621,

Дом Яна, слесаря конюшни JKM622,

  • Дом Мартина Еврейка дворецкого JKM (No44)623,

Однако все дворы и дома на этой стороне улицы были названы в реестре 1577 г. как горящие. Видимо, пожар уничтожил большую часть строительства этой уличной перьевой.

Часть земельных участков справа от ул. Дворской, располагалась в направлении рынка, прямо напротив церкви. Этот участок был четко выделен из районов, когда-то находящихся в пользовании королевского двора. Это было сделано еще А. Ходкевичем, такое предположение оправдано, если учесть, что церковь, вероятно, была построена Ходкевичем, а с территории недавно обустроенного в 1538 г. некоторых жителей нужно было переселить.

  • Дом Станислава Мужика кузнеца JKM (No 39).

Дом Себастьяна, седельника JKM (No 45).

Дом Себастьяна, рифма JKM (No 46).

  • Королевский двор Яна Дзержановского, кавалкатора, а затем лесного JKM624,

Инвентарь 1577 г., написанный через несколько лет после смерти короля, сообщает о размещении других дворов ваших и собственности придворных и королевских слуг. На Рынке в то время находился подканцлер литовского г. Остафейя королевский двор свободный. Второй королевский двор Остафии Воловича находился позади ул. Тыкоцкой625. Рыночная площадь п. Остафея была названа последней в южно-западной части площади, которая была описана переходом от ул. Тыкоцкой к ул. Костельской, и поэтому он был на месте, где сейчас стоит приходская церковь. Остафи Волковичи умер после 1 декабря 1587 года. Это место нового волговицкого владения.626Вероятно, в одном из этих дворов Волговичи располагалось кальвинистское собрание.

Подтверждением того, что Реформация делала прогресс в Кнышине, был тот факт, что кнышинские мещане перестали давать церкви десятину. Уже в 1566 г. было произведено объединение о. Кнышинского плебана с мещанами на десятину.627 126. В 1578 г. о. Марцин Сюхницкий в городской канцелярии протестовал против с. Анджея Болеста кнышинского войта и на все гмин города Кнышина, что они не хотят давать десятину кнышинской церкви628. Дело тогда не было новым, потому что уже в 1556 году отмечалось чрезвычайно враждебное отношение к Кнышинской церкви. Возможно, на религиозной почве произошли тогда события в Крипне629, Пример шел сверху, потому что

Сноски

620 С. 291-299; А. Яблоновский, Подляшье, ч. 3, с. 127-128.

621 6 февраля 1571 г. король порекомендовал своему юрге Николаю Конарскому, сторожу королевского имения в Кнышине: что Климек слесарь для нашей нужды задолжал, поэтому, чтобы он мог лучше служить нам, мы хотим вам приказать ad rationem его работы дать PLN 200..., а мы это вам по благодати примем на счете и уже не будем ничего делать.

622 М.: Просвещение, 2007. No 473.

623 Архивы или дела, No 473; 20 I 1572 г. Сигизмунд Август освободил от арендной платы дом в Кнышине, принадлежащий Марцину Еврейскому королевскому лакею. Ср. А. Вольф, Уничтоженные документы Библиотеки Красинских Ординаций, [в:] Потеря библиотек и варшавских архивов в области рукописных исторических источников, том 3, Варшава, 1955.

624 Дело или дело. No 473.

625 Остаф Волович, тогда каштелян троцкий и подканцлеры ВКЛ, умер в 1587 г. Акты или дела, No 473.

626 Варшава, АСК, XIVI, No 149, К. 50.

627 БУ Вильнюс, Е. 57, В 54, No 219.

628 М.Н. Краков, Библ. Чарт., No IV. 1775, с. 1031. В 1585 г. star. Ян Замойский рекомендовал своему управляющему в Кнышине: новые вероисповедания не допускать в Кнышине, десятины из кнышинского и шпаковского фольварка полностью отдавать по обычаю - AGAD Warszawa, Kapiciana, No 43.

629 Случилось так, что священник в своем доме, а викарий из Крипны, убежал от меня, и я пожалел о том, что был там, когда у меня не было достаточно времени, чтобы выпить пива. Поэтому я пошел в эту таверну, желая узнать у кого он ранил. Лоренцо Спаш дал показания: «Я сам ранил тебя книгой». А над тем памятным он дал. Перед офисом он показал свои раны. То, что Лоренцо сделал перед законом, он дал показания: «Я рукав отложил и я тебя ранил книгой».