Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 127, с. 236-237

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 127 из 338

С. 236-237

Оригинал (по-польски)

wości aprowizacyjnych orszaku królewskiego, który nie korzystał z samej rezydencji, a zatrzymywał się m.in. po gospodach mieszczańskich i to oni poszukiwali taniej żywności i usług. Knyszyn przeżył dość gwałtowny rozwój w czasach przemieszkiwania w nim króla. Śmierć monarchy przerwała pomyślny rozwój miasta. 8 III 1578 r. Stefan Batory odnawiając przywilej na targi i jarmarki w Knyszynie stwierdzał: Quod cum institutio nundinarum sive quorum annualium et septimanalium a serenisssimo olim Sigismundo Augusto rege Poloniae, antecessore nostro, in civitate knyschinensi, per integros 10 superiores annos swum esse, e tum solita non fuerint'613, Po śmierci króla okres prosperity zakończył się, czego wyrazem był zanik handlu jarmarcznego i cotygodniowego.

Bardzo interesująca jest wzmianka z 1829 r., gdy wyliczano fundusze.kościoła rzymskokatolickiego w Knyszynie odnosząca się do placu w ul. Dworskiej czyli Białostockiej, poczynającego się od ulicy tejże, a kończy się do wypustu miejskiego. Szerokości ma zagonów, 12, w miedzach od południa placów do dworu knyszyńskiego należących, od północy do cerkwi greko-unitskiej należących614. Sprawę wyjaśniają późniejsze źródła. 19 IV 1732 г. dokonano podziału własności cerkiewnej przy ul. Dworskiej: Mając ubodzy szpitala knyszyńskiego plac, od cerkwi ciągnący się wszerz do ul. Błotniej, przy wygonie, przez Andrzeja Żabkę mieszczanina na szpitał, od Jakuba Стаdzika, zduna. A że ten plac był zapisany anno 1570 die 4 Julii i zostawał in posesione prezbitera knyszyńskiego nie mającego na to żadnego skryptu. W 1732 r. podzielono parcelę cerkiewną wzdłuż, rozpoczynając od ul. Dworskiej (Białostockiej), a nie tak jak to było wcześniej w poprzek, gdy cerkiew była od gościńca i ul. Dworskiej, a wówczas szpitalna własność znajdowała się z tyłu cmentarza cerkiewnego, od strony wygonu i Ogrodników Dwor-

nych 114, Przekazanie placu przytułkowi dla ubogich w 1570 r. wskazuje, że:

może przewidywano w tym miejscu budowę szpitala i jakiejś kaplicy, by umożliwić nędzarzom żebraninę w sąsiedztwie dworca Zygmunta Augusta.615

Nie doszło do tego, pewnie głównie ze względu na szybką śmierć monarchy i zarzucenie funkcji rezydencjonalnych dworca knyszyńskiego.

Ze względu na swą łączność z królewską rezydencją zwraca uwaga dzielnica miasta nazywana Ogrodniki. Położona ona była pomiędzy placami i ogrodami należącymi do ul. Tykockiej, a wygonem miejskim. W inwentarzu 1569 r. zapisano: miejsce dla ogrodników dwornich, w tyle starych placów na wypuście miejskim naznaczono. W 1573 r. opisując morgi miasta Knyszyna stwierdzono ogrodnikom oddano morgów 11. Jeszcze w 1645 r. odnotowano: Dwór pusty z łąką i z ogrodnikami616, Później w 2 poł. XVII 1 w XVIII w., w związku z faktem, że miasto Knyszyn od 1672 r. dysponowało przywilejem de non tolerandis Iudeis dzielnica ta była w całości zamieszkała przez ludność żydowską, bo na Ogrodniki nie rozciągało się prawo miejskie, a grunty należały do dworu knyszyńskiego617. Usytuowano nawet w tym miejscu główną bożnicę miasta, funkcjonującą tu do 1941 r.

Funkcje rezydencjonalne Knyszyna miały swoje odbicie również w powstawaniu w mieście domów dworzan i sług monarszych. W 1569 r. pisano: wolnych 37 1/2 pr., na popa ruskiego 27 1/2, ale te siedliska w tych czasach przez КЛМ panom są rozdane.... Nadto w tym mieście odeszło czynszu prętowego z dochodów, albo siedlisk, na których panowie pobudowani, to jest p. toczky [Ostafi Wołłowicz - J. M.], p. Zalinsky [Maciej Żaliński — J. M.], p. koniuszy [Jakub Piasecki — J. M.], p. Zaliesky [Jakub Zaleski — J. M.], p. [Jan - J. M.] Dulsky, panowie Morethowie obydwa [Daniel i Bartolomeo - J. M.], Stanisław Męzik kuśnierz КЛМ, których prętów liczba przez miernika Kownaczkiego, na liczbę w skarbie będzie okazana618.

Projektantem i budowniczym dworów w mieście musiał być architekt królewski Jop Preytfus. Otrzymywał on zapłatę na budowanie tykocinskie i kniszynskie: 22 VIII 1568 r. 1 000 fi., 29 VIII 1569 r. 1 000 fl., 5 X 1569 r. 537 fl. gr 28. W trakcie śmiertelnej choroby i po śmierci Preytfusa prace kontynuował Herkules Jurczyński, również budowniczy twierdzy tykocińskiej, który 5 X 1569 r. otrzymał zapłatę 537 fl. 28 gr. W rachunkach spotykamy też osobę Wojciecha Zakrzewskiego, sługę przy budowaniu knyszyńskim i tykockim, który jeździł z Tykocina do Warszawy i 18 VII 1570 r. otrzymał na podwody fl. 619, Prace te niechybnie dotyczyły budowy właśnie siedzib dworskich w mieście, bo w tym czasie nie prowadzono żadnych większych

Сноски

613 AGAD Warszawa, MK, nr 118, k. 271v-272.

614 APRz Knyszyn, Wizyta kościoła parafialnego knyszyńskiego i filialnego krypniańskiego..., 1829, К. 23-23v; Dosłownie powtarza tę informację inwentarz z 1839; Tamże, Inwentarz kościoła parafialnego knyszyńskiego..., 1839, k. 21; Wizyta z 1860 r. odnotowuje: Jeden plac na Białostockiej ul., zagonów 12. Później dopisano inną ręką: W 1923 r. przeszedł pod szkołę, a zamiast tego zakupiono na Tykockiej 603 kwadratowe sążnie i przy ul. Krzywej 362 kwadratowe sążnie. Tamże, Generalna wizyta kościoła parafialnego knyszyńskiego z 1860 r., k. 16.

615 АА Białystok, Archiwum Archidiakona Białostockiego, Kompromis na plac szpitalny [w Knyszynie] przy cerkwi leżący anno 1732.

616 АСАР Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr K-11, К. 3, 37, у 70.

617 Np. 20 III 1705 r. wzm. był Żyd Icko, mydlarz z Knyszyna na Ogrodnikach dworskich mieszkający. Por. KMK, nr 1, k. 182, 190.

618 AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr K-11, К. 3.,

619 AGAD Warszawa, ASK, dz. I, Rachunki królewskie, nr 221 В, К. 2-11.

Перевод на русский (машинный)

supervitanny temporium silentis estimus etrinum eintressum perior eintorium terioris eintorium peristorium eintorism terenstiem eintorium temporium teriores terenscius terminus terminus. 8 марта 1578 года Стефан Батори возобновил свою привилегию на ярмарках и ярмарках.613После смерти короля период процветания завершился, что выражалось в исчезновении ярмарочной и еженедельной торговли.

Очень интересным является упоминание 1829 г., когда рассчитывались средства.Римско-католическая церковь в Кнышине, относящаяся к площади на ул. Дворской, то есть Белостокской, начиная с улицы той же самой, и заканчивая городским холмом. Широкие имеет загоны, 12, принадлежащие к северу от площади к королевскому двору.614Дело объясняли более поздние источники. 19 апреля 1732 г. было переделано церковное имущество на ул. Дворской: Имея бедную Кнышинскую больницу, от церкви до ул. Блотней, при выгоне, Анджеем Żabka mieszczanina на шпитал, от Якуба Дудзика, duna.

В 1570 г., когда была передана площадь приюту для бедных, было сказано:

Возможно, здесь планировалось построить больницу и часовню, чтобы позволить беднякам попрошайничать в соседней резиденции Сигизмунда Августа.615

Этого не произошло, вероятно, главным образом из-за быстрой смерти монарха и отречения от резиденции Кнышинского.

Из-за своей связи с королевской резиденцией обращает на себя внимание район города под названием Садники. Он был расположен между площадями и садами, принадлежащими ул. Тыкоцкой, и городским выгоном. В инвентаре 1569 г. было записано: место для придворных садов, столько старых площадей на городском пустыре отмечено. В 1573 г. о морж.616Позже, во 2 пол. XVII 1 в XVIII в., в связи с тем, что город Кнышин с 1672 г. имел привилегию de non tolerandis Iudeis, этот район был полностью населен еврейским населением, потому что на Садники не распространялось городское право, а земля принадлежала королевскому двору Кнышиньского.617. На этом месте даже была расположена главная богослужебная башня города, действовавшая до 1941 года.

Резиденциональные функции Кнышина были отражены также в возникновении в городе придворных и слуг монархов. В 1569 г. было написано: free 37 1/2 p., на русском попе 27 1/2. Ж. эти места обитания в те времена господам.... Кроме того, в этом городе ушла стержневая аренда из доходов, или сред обитания, на которых господа строили это, М.], Станислав Мензик Кузнец, прутьев которых по мерке Ковначки, на число в сокровищнице будет показано618.

Проектировщиком и строителем дворов в городе должен был быть королевский архитектор Йоп Прейтфус. Он получал плату за тыкочинское и книжское строительство: 22 августа 1568 г. 1 000 фи., 29 августа 1569 г. 1 000 ф., 5 X 1569 г. 537 ф. г. 28. Во время смертельной болезни и после смерти Прейтфуса работы продолжил Тикулескирский, также.619Эти работы, несомненно, касались строительства именно придворных зданий в городе, потому что в то время не было никаких крупных

Сноски

613 АГАД Варшава, МК, No 118, к. 271в-272.

614 APRz Knyszyn, Посещение приходского костела Кнышинского и филиального крипня..., 1829, К. 23-23v; Буквально повторяет эту информацию инвентарь с 1839; Там же, Инвентарь приходского костела Кнышинского..., 1839, к. 21; Посещение 1860 года: Одна площадь на ул. Белостокской, 12.

615 Белосток, Архив Архидиакона Белостокского, Компромисс на госпитальную площадь [в Кнышине] возле церкви, лежащей анно 1732 года.

616 Варшава, ASK, dz., No K-11, К. 3, 37, у 70.

617 Например, 20 марта 1705 г. был еврей Ицко, мылодел из Кнышина на придворных садовниках. Ср. KMK, No 1, к. 182, 190.

618 АГАД Варшава, АСК, д., No К-11, К. 3.,

619 AGAD Варшава, АСК, dz. I, Королевские счета, No 221 В, К. 2-11.