Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 126, с. 234-235
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 234-235
Оригинал (по-польски)
gdyż przed wszem tego ognia sługi odesłał, który się temi rzeczami u niego opiekał. Czego mu pan wójt wespołek z miescem knyszyńskim tegoż przerzeczonego prawa przyznawają, świadczą tak gwałtownego ognia, w którym trudno było ratowanie mieć. Co salwował swym дтовгет 610. W przywileju miejskim zanotowano: A wszakoż dla bezpieczeństwa od ognia, słodowien? browarów blisko przy domiech mieć nie mają, ale na przedmieściach, na stronie od miasta, z wiadomością urzędu naszego dwornego budować ich będą powinni. Nadto wkładamy na nich tę powinność, także dla bezpieczeństwa od ognia, ażeby wszyscy mieszczanie, każdy z osobna, w tym mieście kominy w domach swoich murowane mieli. Pisząc o prawie na zbudowanie łaźni miejskiej król stwierdził: która łaźnia dla przespieczności od ognia na stronie z wiadomością urzędu dworu naszego knyszyńskiego ma być zbudowana. I to postanawiamy, aby żaden mieszczanin przy mieście łaźni osobliwych przy domiech swych mieć nie śmiał, a tylko jedna pospolita łaźnia być ma!'611. Dokument lokacyjny 1568 r. prócz zwykłych sformułowań o nadaniu prawa magdeburskiego, wyjęciu spod praw WKL, odbywania sądów karnych przed wójtem, a cywilnych przed burmistrzem, wolnej apelacji do sądów starościńskich, elekcji dokonywanej przez starostę spośród 4 kandydatów na burmistrza, szczególnie dbał o rozwój handlu w mieście. Mieszczanie mieli prawo do dochodów z wagi i postrzygalni, które sobie mieszczanie w mieście zbudować mają wiecznemi czasy. Równomiernie rozłożone w kalendarzu, właściwie co kwartał, miały odbywać się 4 doroczne jarmarki, na: Boże Ciało, Narodzenie NMP, Trzech Króli i Niedzielę środopustną. Cotygodniowy targ miał odbywać się w czwartki, z którego opłaty targowe i meszne mają być pobierane jednak do dworu, a nie przez radę miejską. Król zezwolił ratusz tego miasta w Rynku swym nakładem zbudować, ale ma im być
wolno na pospolity pożytek tego miasta pod ratuszem i około ratusza, które
przez nie będzie zbudowan budować kramnice dla składania i przedawania wszelakich rzeczy i towarów kramnych, z których komór kramnych czynsze, dochody przez urząd pomienionego miasta mają być wybierane, a na pospolity pożytek miejski obracane. Produkcja i handel wyrobami alkoholowymi nie miały być arendowane ani Żydom, ani chrześcijanom, ale winny stanowić
dochód króla, gdyż mają być oddawane staroście, przez co król dbał, aby ceny tych wyrobów nie były zawyżane o koszty arendarskie. Wszystko to miało podnieść zaopatrzenie na rynku konsumpcyjnym Knyszyna, wynikało pewnie z ustawicznych skarg wnoszonych przez dworzan i gości królewskich, dotyczących słabego zaopatrzenia.
Z dokumentu lokacyjnego przebija też troska o estetykę miasta. Prócz konieczności budowy łaźni, ratusza, postrzygalni, ich uporządkowanej lokalizacji, na którą wyrażać ma zgodę star. dokument nakazywał, by rynek i ulice miasta były wybrukowane kamieniami, a granice około miasta wszelkie w tymże gruncie miejskim położone i do tego miasta ściągające się swym kosztem oprawować powinni będą wiecznemi czasy. Najwidoczniej król życzył sobie, by mieszczanie budowali parkany na granicy własności miejskiej i dworskiej, zwłaszcza że różne obiekty należące do rezydencji w różnych miejscach z nią sąsiadowały. Jednocześnie król potwierdził pomiarę miasta dokonaną przez Chwalczewskiego. Wyjmował jednak spod prawa miejskiego zajęte do dworu grunty: wyjąwszy niektóre grunty nasze, to jest stawy, sadzawki i inne między grunty miejskimi leżące, ku dworu naszemu knyszyńskiemu należące, które star. knyszyński od nas w sprawie swej ma, a га grunty tego miasta, które wylaniem wody z stawów naszych są zajęte i miastu odeszte, albo jeśli potym ku potrzebie naszej więcej tych gruntów odejdzie, tedy my takowym gruntem i tak wiele, jako odejdzie odmianę słuszną wedle ustawy na inszym miejscu, grunty naszemi, staroście naszemu oddać rozkazujemy.
Król zareagował wobec pożaru nie tylko przywilejem lokacyjnym, który zawierał przepisy przeciwpożarowe. Również okazał swą łaskę wobec pogorzelców zwalniając ich z czynszu przez 1 rok: Natenczas przy podaniu starostwa [10 XII 1569 r.] mieszczanie knischinsczi okazowali list КЛМ, z podpisem ręki własnej JKM, którym listem JKM dla pogorzenia domów ich i dla inszych przyczyn wolności od wszelakich płatów ku pierwszej wolności wydanej, 1 rok dawać raczy, tem tylko, którzy są za pierwszą wolnością па osobliwym regestrze opisani, wedle którego listu przez p. starostę mają być zachowani. Przy tym okazowali też drugi list, także z podpisem ręki JKM, którem JKM czynsz prętowy ze wszystkich siedlisk i z ogrodów na dwie lecie, to jest na rok niniejszy 1569 i na przeszły [s] 1570 odpuścić raczył wedle którego też zachowani być mają'612, Działania króla szły w kierunku rozwoju miasta, przede wszystkim kondycji finansowej mieszczan, a pociągać za sobą to musiało stały proces zwiększania liczby rzemieślników i możli-
Сноски
610 СРАНВ Mińsk, F.1809, op. 1, nr 2, k. 77v. Jan Bolman, któremu w 1567 r. spłonął dobytek był kupcem gdańskim, później jeszcze raz był w Knyszynie, w momencie śmierci króla 7 УП 1572 r., a wracał stamtąd z sześcioma niezapisanymi blankietami królewskimi na pergaminie, podpisanymi in blanco ręką królewską i z pieczęcią Zygmunta Augusta. Blankiety pokazywał kasztelanowi gdańskiemu Janowi Kostce. Por. Ś. Orzelski, Bezkrólewia ksiąg ośmioro..., t. I, s. 76-80.
611 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 42, s. 462, nr 43, s. 434-452; AGAD Warszawa, MK, nr 118, k. 200-203, nr 160, k. 220-223.
612 AGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr K-11, k.3v.
Перевод на русский (машинный)
потому что перед всем этим огнем отослал слугу, который этими вещами у него опекал. Что ему господин воевал вместе с кнышинским городом того же упрекаемого закона признают, свидетельствуют о таком ожесточенном огне, в котором трудно было спастись.610. В привилегии города записано: а баня для безопасности от огня, солодовня? пивоваров рядом с домами нет, но в пригороде, на стороне от города, с ведома придворного нашего, их должны строить. И возложим на них эту обязанность, также и для безопасности от огня, чтобы все горожане, каждый из них имел в доме своем стену.611. Местный документ 1568 г., кроме обычных формулировок о присвоении магдебургского права, освобождении от прав ВКЛ, ведении уголовных судов перед воеводой, а гражданских перед мэром, свободной апелляции в суды по старости, избрании мэра из 4 кандидатов на пост мэра, особенно заботился о развитии торговли в городе. Городяне имели право на получение дохода от веса и поместья Король разрешил мэрии этого города построить на Рыночной площади, но они должны быть
В этом городе, под городом и вокруг города, есть
и будет построено все для сдачи и передачи всех вещей и вещей, из которых квартплаты, доходы от учреждения города, где они были заменены, и для общего блага города. Производство и торговля алкогольными напитками не должны быть арендованы ни евреям, ни христианам, но должны быть
доход короля, так как они должны были быть отданы в старину, поэтому король заботился о том, чтобы цены на эти продукты не были завышены на арендовые расходы. Все это должно было увеличить снабжение на потребительском рынке Кнышина, вероятно, было связано с постоянными жалобами придворных и гостей королевских из-за слабого снабжения.
Из документа о местоположении также пробивает заботу об эстетике города. Кроме того, необходимость строительства бань, ратуши, стригой, их упорядоченного места, на которое должно быть согласие звезды. документ предписывал, чтобы рынок и улицы города вымощены камнями, а границы вокруг города все в этой городской почве и в этот город, приносящие свою стоимость, должны были бы ремонтироваться вечными временами. Но он отнимал от городского права земли, захваченные в царском дворе, и мы отдадим некоторые земли наши, то есть пруды, пруды и прочие между нашими землями, лежащими в царском дворе книшинской земле, которая от нас имеет свою, а земля этого города, которая от водных нужд наших, от вод наших и от вод наших занята.
Король отреагировал на пожар не только привилегией, которая содержала правила противопожарной защиты. Он также проявил свою благосклонность к погорельцам, освободив их от аренды на 1 год: В то же время при предоставлении старосты [10 декабря 1569 г.] мещане показали письмо Кнышинши с подписью своей руки, которым JKM для разжигания домов и для них письмом. При этом демонстрировали и второе письмо, также с подписью руки ИКМ, которым ЕКВ от всех мест обитания и от садов на два года, т.е. на сей год 1569 и на прошедший год 1570 отпустил, по которому и должны быть сохранены».612Действия короля шли в направлении развития города, прежде всего, финансового состояния горожан, и это влечет за собой постоянный процесс увеличения числа ремесленников и мощи.
Сноски
610 Минск, F.1809, op. 1, No 2, k. 77v. Ян Болман, у которого в 1567 г. сгорел скот, был гданьским купцом, позже еще раз был в Кнышине, в момент смерти короля 7 мая 1572 г., а возвращался оттуда с шестью незаписанными королевскими бланками на пергаменте, подписанными ин Бланковой рукой короля Августа.
611 AGAD Варшава, Капициана, No 42, с. 462, No 43, с. 434-452; AGAD Варшава, МК, No 118, к. 200-203, к. 160, к. 220-223.
612 АГАД Варшава, АСК, dz.LVI, No K-11, k.3v.