Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 125, с. 232-233
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 232-233
Оригинал (по-польски)
Piotr Chwalczewski sprawca zamków i dworów w Wilk. Ks. Litewskim (1553-1564 r.) uporządkował sądownictwo miejskie. W zachowanych księgach miejskich od 17 IV 1553 do 26 XI 1557 r. nie można zaobserwować, by odbywała się wówczas pomiara miasta. Najwidoczniej miała miejsce później w l. 1558-1564. Prowadząc kolonizację okolicznych wsi wzbogacił miasto o nowe grunty. Dzięki decyzji króla zostały przekazane miastu. W 1564 r. pisano: Stoło Kobylanki. W którem było wł. 30, nie wszystko osiadłe. Te 30 wi. za rozkazaniem KJM dano ku miastu i k temu jeszcze przymierzono puszczy wł. 22. Czyni wszystkich wł. podłego gruntu 52. Z tych włók miasto jeszcze nie płaciło, bo przerobków mało albo nic nie mają, ale w r. [15]64 powinni będą płacić wszystkie powinności604,
Już po odejściu Chwalczewskiego z funkcji starosty odnajdujemy dokument królewski, który świadczy o zainteresowaniu króla rozwojem miasta. Był to akt z 12 VI 1565 r., mocą którego król zmniejszył obciążenia mieszczan knyszyńskich z 42 do 30 gr z włóki i z opłat na potrzeby króla z 80 do 30 kop вт. 605 W 1569 r. w inwentarzu zapisano: W którym mieście jest gruntu podłego wł. 132, z których wójtowskich, od płatu wolnych wł. 2. Z każdej włóki płacić powinni po gr 30, wedle listu КЛМ na to mieszczanom danego104,
Rezydencja i jej agendy w czasach jego dzierżawy ulegając rozbudowom sięgały po grunty mieszczańskie. Ubyły wówczas 4 wł. gruntu miejskiego:
1. na wójta miejskiego — wi. 1.
2. na klucznika dworu knyszyńskiego za listem КЛМ - wt. 1.
3. Podle stawu nowego Augusta, podle miejskich włók — 1 wł, m. 73, pr. 10 — dano stróżowi, który stawu wielkiego strzeże, który tam ustawicznie mieszka, dla rozerwania stawu i kradzenia ryb. A na tej włóce i na morgach jest połowica lasu, dla potrzeby grobelnej stawowej.
4. W kącie przy granicy pęskiej, nad rzeką Nereślą i przy rzece Trzciance jest ziemie oromej gruntu podłego, piaszczystego m. 18, a błota nikczemnego bieli m. 12 — przyjęli Błażko [i] Maćko606,
W 1574 r. mieszczanie skarżyli się rewizorom królewskim: stawem Augustem wiele włók zalano, także inszemi stawami, k temu na ich włókach cegielnie postedlono, któremi niemało włók zajęto i glinę kopając popsowano, k temu wypusty ich stajniami KJMci pozajmowanol607,
Chwalczewski starał się wynagradzać mieszczanom zajęte grunty domierzając kosztem gruntów dwornych tzw. morgi:
1. Za mostem grodzieńskim jest m. 10, pr. 20 gruntu podłego przy włókach miejskich.
2. Podle Starego Gumna KJM, między błoty jest gruntu podłego
3. Na Szalonym Kącie - pola i sianożęći m. 4 1/2.
4. Przy boku włók miejskich, ku Jaskrze — jest gruntu podłego m. 44 1/2,
5. Przy boku włók miejskich wedle granicy safianowskiej — jest gruntu podłego m. 13 — nie przyjęte.
Podano w sumie, że danych miastu przez P. Chwalczewskiego było m. 97 1/2, z tych pustych, nie przyjętych przez mieszczan było m. 13.
Miasto, w związku z przejęciem funkcji rezydencjonalnych musiało wziąć na siebie obowiązek aprowizacji dość licznych gości. Następował rozwój rzemiosł, głównie spożywczych i usługowych. W 1561 r. samych rzeźników, którzy rzeź biją działało w mieście 15 (w 1569 r. było ich 16). Czynnych było 47 karczem piwnych. Dochód z karczem gorzałczanych i miodowych był arendowany miastu 608, W mieście powstawały cechy rzemieślnicze. 14 I 1566 г. wzm. był cechmistrz cechu szewskiego Stanisław Beskania 609,
Knyszyn otrzymał prawa miejskie dopiero 18 X 1568 r. Wydarzenie to poprzedził wielki pożar, który wydarzył się w mieście 5 VI 1567 r. Skłoniło to króla do zaordynowania porządku, m.in. poprzez przepisy przeciwpożarowe, bo ogień w mieście zagrażał i rezydencji, i gościom odwiedzającym miasto. W księgach miejskich zachował się charakterystyczny zapis tych wydarzeń: P. Jan Boliman przed tymże urzędem stanąwszy uczynił oświadczenie, iż natenczas nieszczasny 5 dnia Julia, będąc przy dworze JKM w Knyszynie, gdy się ogień ukazał przy bytności JKM, na Grodzieńskiej ul., który ogień uczynił szkody i zgorzało domów barzo prędko 22. W którym ogniu temuż panowi Janowi Bolimanowi zgorzała gospoda, w której miał złożenie swe: listy, cyrografy, kwity i inne wszelakie potrzeby, których natenczas nie mianuje,
Сноски
604 Ад. Jabłonowski, Podlasie, cz. 1, s. 177; W. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 266.
605 Opisanie aktov chranjaśćichsja v archive Archeografićeskoj Kornmissii, wyd. M. G. Kurdjumov, Sankt Petersburg 1907, s. 412, nr 1. Oryginalny dokument pergaminowy przechowywany był dawniej w BAN St Petersburg, Oddział Instytutu Historii, według adnotacji inwentarzowej miał zostać rewindykowany do Polski. 10% АСАР Warszawa, ASK, dz. LVI, nr K-11, К. 3.
606 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 264.
607 АСАР Warszawa, Kapicjana, nr 34, s. 254-271.
608 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 263-265.
609 CPAHB Mińsk, F. 1809, op. 1, nr 2.
Перевод на русский (машинный)
Петр Хвальчевский, виновник замков и усадеб в Волке. Литовский ксендз (1553-1564 гг.) еще не распорядился городским судопроизводством. В сохранившихся городских книгах с 17 апреля 1553 по 26 ноября 1557 г. нельзя было наблюдать за тем, чтобы происходили измерения города. По-видимому, все это произошло в 1:158-1564 гг.604,
Уже после ухода Хвалчевского с поста мэра мы находим королевский документ, который свидетельствует о заинтересованности короля в развитии города. Это был акт с 12 июня 1565 года, силой которого король снизил нагрузку на кишинских мещан с 42 до 30 г с нити и с сборов на нужды короля с 80 до 30 копеек.605 В 1569 г. в инвентаре было записано: В каком городе находится подлое село 132, из которых войтовских, от доли свободных ил. 2. С каждой нити должны платить по 30 грн., согласно письму на это горожанам данного 104,
Резиденция и ее повестки дня в период ее аренды, при расширении, достигали мещанских земель. Тогда были утеряны 4 ил. городской земли:
Городской совет 1.
2. на ключницу королевского двора Кнышиньского за письмом - вт. 1.
3. По пруду новому Августу, по городским волокам 1 ил., м. 73, пр. 10 дано было сторожу, который охраняет пруд великий, постоянно там обитающий, для разрыва прудов и кражи рыб. А на этой волоке и на моргах есть лесной улов, для надгробия прудового.
4. В углу на границе с мумией, на реке Нерельсле и у реки Тшчанце есть земли пахотной земли подлое, песчаное м. 18, а грязь грязного белого м. 12 приняли Блажко [и] Мачко606,
В 1574 г. горожане жаловались королевским ревизорам: прудом Августом многие нити были затоплены, в том числе и другими суставами, для этого на их волоках кирпичные постисло, которые немало волоком были захвачены и глина была сломана, для этого спуски их конюшнями KJMci захвачены607,
Хвалчевский пытался вознаградить мещан за счет придворных земель так называемую моргу:
1. За Гродненским мостом находится м. 10, пр. 20 подземелья возле городских волоком.
2. Согласно Старому камню КДЖМ, между грязью есть подлое основание
3. На Сумасшедшем углу - поля и сеножести м. 4 1/2.
4. Рядом с городскими волоками, к Джаз есть подземелье, 44 1/2,
5. Рядом с городскими нитями по сафианской границе есть подлая земля м. 13 не принято.
В общей сложности, данные по городу через П. Хвальчевского составляли 97 1/2, из тех пустых, которые не были приняты горожанами, было 13.
Город, в связи с взятием на себя резидентных функций, должен был взять на себя обязанность апривировать довольно много гостей. Велось развитие ремесел, главным образом продуктов питания и услуг. В 1561 году самих мясников, которые бойни действовали в городе 15 (в 1569 году их было 16). Активными были 47 пивных карпов. Доходы с карчом были буйными и медовыми.608, В городе возникали ремесленные характеристики. 14 января 1566 г. в. был гегельщиком шевского цеха Станислав Бесканя609,
Кнышин получил городские права только 18 октября 1568 года. Этому событию предшествовал большой пожар, который произошел в городе 5 июня 1567 года. Это побудило короля навести порядок, в том числе через правила противопожарной защиты, потому что огонь в городе угрожал и резиденции, и гостям города. В городских книгах сохранилась характерная запись тех событий: Г. Ян Болиман перед этим должност
Сноски
604 . Яблоновский, Подлясье, ч. 1, с. 177; В. Хомятовски, Материалы для истории..., op. cit., с. 266.
605 Описание актов хранились в архиве Археографического института Корнмиссии, изд. М. Курдюмов, Санкт-Петербург 1907, стр. 412, No 1. Оригинальный пергаментный документ хранился ранее в BAN St Petersburg, Отдел Института истории, по инвентарной аннотации должен был быть ревиндирован в Польшу. 10% Варшава, АСК,
606 В.В.Путин: Материалы для истории, op. cit., с. 264.
607 Варшава, Капициана, No 34, с. 254-271.
608 С. 263-265, op. cit.
609 CPahb Минск, Ф. 1809, op. 1, No 2.