Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 124, с. 230-231
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 230-231
Оригинал (по-польски)
nad Wodziłówką. Sąsiadowały z miejscem lokalizacji dawnego dworu myśliwskiego wlk. ks. litewskich Wodziłówka. Najwidoczniej Radziwiłł kolonizując teren nie zasiedlił tego terytorium. To tam miały być ślady dworu, które wskazywali świadkowie w procesie Bony z Radziwiłłami w 1529 r.
Norma, jaką zastosowano przy zakładaniu Knyszyna-miasto, które miało być centrum 3 wójtostw (każde po 100 włók), mogła zaspokajać potrzeby rynkowe jedynie najbliższej okolicy. Wskazuje to na fakt, że gdy w 1538 r. tworzono miasto, nie przewidywano, by miało mieć większe niż ponadlokalne znaczenie.
Akcja lokowania miasta trwała jeszcze do 1540 r. 19 VI tego roku Bona stwierdzała: Quia postquam oppidum nostrum aurziliante Deo locavimus non parvaque hominum frequentia illuc conveniat parsque oppidi in agris praedicalibus nostris locata esset. Agri illi inter oppidanos distributi sunt597, Działalność Chodkiewicza polegała na rozmierzeniu nowych działek siedliskowych wzdłuż ul. Grodzieńskiej, zapewne też Kościelnej i jej przedłużenia, ul. Siodlarskiej oraz na włączeniu do organizmu miejskiego wcześniej zasiedlonych ciągów komunikacyjnych, jako ulic miejskich: Tykockiej, Starodwornej, Goniądzkiej i Dworskiej oraz na wytyczeniu rynku miasta. Osadnicy przybywali z dość odległych miast: Grodna, Węgrowa, Ciechanowca, Drohiczyna, Mścibowa, Łomży. Odnajdujemy o tym liczne wzmianki w najstarszej zachowanej księdze miejskiej, w szczególny sposób utrwalone zostało to w przezwiskach mieszczan598. Najstarsza księga miejska, zachowana do 1944 r. rozpoczynała się w 1545 г.599 97
Ciekawe, że 100 lat później - w 1643 r. w relacji komisarzy królowej Cecylii Renaty całkiem odmiennie przedstawiano powstanie miasta Knyszyna: Te dobra Knyszyn nazwane, antiquitas Krypnem mianowane były, dziedziczne książąt JMc Radziwiłłów, a że grunty były nie małe, król śp. August urodzonego natenczas Chwalczewskiego, sekretarza zesłał, któryby upatrzywszy i wymierzywszy 130 włóki i na nim miasto osadził, przydawszy
pręty t morgi i place na osadę miasta, a włóki mianowane 132 na pożytek mieszczanom. Zjeźdża ur. Chwalczewski, odprawuje tę pomiarę, granice i kopce sypie, potem remittuje pro confirmatione do króla, który August, miłościwie konfirmuje i miasto funduje600, Niewiele tu prawdy. Miasto zakładała Bona, a wymierzał je przede wszystkim A. Chodkiewicz, a jedynie rozbudowywał P. Chwalczewski i nigdy nie nazywano tego miejsca Krypnem. Prawa miejskie Knyszyn zyskał nie za czasów Chwalczewskiego, a za czasów starosty Andrzeja Dybowskiego w 1568 r. Podobnie lustracja 1664 r. za listem komisarzy królowej Cecylii Renaty stwierdzała, o przywileju lokacyjnym Zygmunta Augusta z 1568 r.: w tymże przywileju wymierzenie gruntów w włókach, siedliskach, ogrodach, morgach, sianożęciach, lasach według pomiary ur. Piotra Chwalczewskiego, przy którym in toto zachowani601.
Dziełem Chwalczewskiego była przebudowa osady dla nowych potrzeb, gdyż Knyszyn od 1553 r. stał się miastem, które stawało się rezydencją monarchy. Najwidoczniej liczono, że pobyt jesienią 1553 i zimą 1554 r. będzie powtarzany w przyszłości i w mieście często będzie przemieszkiwał monarcha. Potrzeba było nowych siedlisk dla wciąż rosnącej liczby kolonistów, miejsca dla zwiększających się obrotów handlowych. Chwalczewski stworzył Nowy Rynek, który z Rynkiem Starym łączył się narożnikiem północnym. Pierwsza jednak o nim wzmianka pochodzi dopiero z 1616 r., gdy lustratorzy odnotowali: Rynku Nowego morgów 10 (ok. 5,6 Ба) 10°602. Ciekawe, że nie opisywano Rynku Starego, bo skoro istniał Nowy, to i musiał istnieć Stary. Najwidoczniej posługiwano się jakimś starym inwentarzem, może jeszcze z czasów pomiary włócznej i opierając się na nim wypisywano to co ubyło z przestrzeni, z których trzeba było płacić podatki. Powtórzono to w lustracji 1664 T.: Rynku Nowego morgów 603, W 1577 r. wzdłuż tego placu rozmierzone były parcele siedzibne, toteż nazwano ciąg komunikacyjny im towarzyszący ul. Koźlą. Ze źródeł późniejszych z 1 poł. XIX w. dowiadujemy się o Kozim Rynku. Jest to więc niechybnie ów Nowy Rynek rozmierzony jeszcze przez Chwalczewskiego. Ten dodatkowy plac targowy był sprzężony z nowo rozmierzonymi przez Chwalczewskiego ulicami: Nadarzyńską, Rozwadowską, które miały uzupełniać siatkę ulic i wypełnić przestrzeń pomiędzy wcześniej skolonizowanymi ulicami: Grodzieńską i Goniądzką.
Сноски
597 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 54, a. 601-608; AGAD Warszawa, Biblioteka Ordynacji Zamoyskich, nr 2945, a. 5-9, MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV. 1775, s. 10–1026.1.
598 AGAG, KMK, nr 1; Akta albo sprawy.
599 Najstarsza księga miejska z 1545 r. liczyła 190 kart i spłonęła ze zbiorami AGAD Warszawa w 1944 r. Por. Katalog drevnim aktovym knigam gubernii: vilenskoj, grodnenskoj, minskoj i kovenskoj, toże knigam nekotorych sudov gubernii mogileuvskoj i smolenskoj chranjaśćichsja nyne w Centralnom Archive v Vilne sostavlen archivarjusom onago ćlenom vilenskoj Archeograficeskoj Komissii, oprac. N. Gorbatevskij, Vilna 1872, nr 10596; Inwentarz do akt Archiwum Akt Dawnych, oprac. I. Sprogis, Wilno 1929, nr 10569, s. 387.
600 AGAD Warszawa, KK, nr 26, k. 659-674, nr 101, k. 121v-124.
601 BU Wilno, Е. 4, nr 34317, К. 7.
602 АСАР Warszawa, ASK, dz. XLVI, nr 149, К. 49v-50.
603 АР Białystok, Kamera, nr 2676 В.
Перевод на русский (машинный)
над Водиловкой. Соседствовали с местом расположения бывшего королевского охотничьего двора ил. князей литовских Водиловка. Видимо, Радзивил, колонизируя территорию, не заселил эту территорию. Именно там должны были быть следы королевского двора, которые указывали свидетели в процессе Боны с Радзивиллами в 1529 году.
Стандарт, который был применен при создании города Кнышина-города, который должен был быть центром 3 войтов (каждый по 100 нитей), мог удовлетворить потребности рынка только ближайшего района. Это указывает на то, что, когда в 1538 году создавался город, он не должен был иметь более чем надместное значение.
В 1540 году Бона провозгласила: Quia postquam oppidum nostrum aurziliante Deo locavimus non parvaque hominum frequentia conveniat parsque oppidi in agris praedicalibus nostris locata esset.597, Деятельность Ходкевича заключалась в размещении новых участков обитания вдоль ул. Гродненской, вероятно также и Костёльной и ее продления, ул. Седларская, а также в включении в городской организм ранее населенных транспортных путей, как городских улиц: Тыкоцкой, Стародворской, Гондзейской и Дворской, а также на намечании городского рынка. Поселники прибывали из довольно отдаленных городов:598. Старейшая городская книга, сохранившаяся до 1944 г., начиналась в 1545 г.599 97
Интересно, что 100 лет спустя в 1643 г. по поручению комиссаров королевы Цецилии Ренаты совершенно по-разному представлялось возникновение города Кнышина: эти блага Кнышина назывались, антикита Крипнем были назначены, наследственные князья И. М. Радзивиллы, а земли были не малы, король Август родившийся на тот момент у Хвалчевского, секретарь которого учредил.
прутки т морги и площади на поселение города, а нити назначены 132 для пользы горожан. Ездит ур. Хвалчевский, проводит это измерение, границы и холмы сипа, затем ремиттирует pro confirmatione к королю, который Август, с любовью подтверждает и город финансирует600, Мало здесь правды. Город основывал Бона, а измерял их прежде всего А. Ходкевич, а только расширял П. Хвалчевский и никогда не называл это место Крипнем. Городские права Кнышин получил не во времена Хвалчевского, а во времена старосты Анджея Дыбовского в 1568 году. Точно так же люстрация 1664 г. за письмом комиссаров королевы Цецилии601.
Работами Хвалчевского была реконструкция поселка для новых нужд, так как Кнышин с 1553 г. стал городом, который становился резиденцией монарха. По-видимому, рассчитывалось, что пребывание осенью 1553 и зимой 1554 г. будет повторяться в будущем и в городе часто будет перемещаться монарх. Потребовалось новое место обитания для постоянно растущего числа колонистов, места для растущего товарооборота.602. Интересно, что Старый рынок не был описан, потому что, поскольку существовал Новый, то и должен был существовать Старый. По-видимому, использовался какой-то старый инвентарь, возможно, еще со времен измерения копья и на его основе выписывали то, что ушло из пространства, с которого нужно было платить налоги. Это повторялось в люстрации 1664 T.: Рынок новых моржей603, В 1577 году вдоль этой площади были расширены жилые помещения, поэтому была названа транспортная улочка, которая сопровождала их. Из более поздних источников с 1 половины XIX века мы узнаем о Козьей Рыночной Площади. Таким образом, несомненно, это Новый Рынок, еще размещённый Хвалчевским. Эта дополнительная рыночная площадь была связана с вновь размещённым Чхвальцем:
Сноски
597 AGAD Варшава, Kapiciana, No 54, a. 601-608; AGAD Варшава, Библиотека Замойских Ординаций, No 2945, a. 5-9, MN Краков, Bibl. Chart., No IV. 1775, с. 10 1026.1.
598 М., МКК, No 1; Дело.
599 Старейшая городская книга 1545 г. состояла из 190 карт и сгорела вместе с коллекциями АГАД Варшава в 1944 г. Ср. Каталог деревянных актов губернии: Виленской, Гродненской, Минской и Ковенской, то есть некоторого рода сусловных губерний В Могилёвской и Смоленской.
600 АГАД Варшава, КК, No 26, к. 659-674, к. 101, к. 121v-124.
601 БУ Вильнюс, Е. 4, No 34317, К. 7.
602 Варшава, АСК, dz. XLVI, No 149, К. 49v-50.
603 ул. Белостокская, 2676 В