Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 123, с. 228-229
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 228-229
Оригинал (по-польски)
Zgodnie z dokumentem podziału państwa goniądzko-rajgrodzkiego Radziwiłłów z 1526 r. dowiadujemy się, że należały do zamku Knyszyn z wójtostwem 87 wł.%591, a ówczesny wójt Iwan Kurzeniecki dysponował 10 wł.9!
29 III 1538 r. Aleksander Chodkiewicz dzierżawca knyszyński przesłał Bonie sprawozdanie z poleconej mu przez monarchinię pomiary włócznej włości knyszyńskiej. Jesienią 1537 r. prac tych аа zlohoż povetreja ne meти. Pomiarę rozpoczął dopiero wiosną 1538 r. od pomierzenia wójtostwa knyszyńskiego, pól miasta Knyszyna. Wójtostwo liczyło razem 100 wł. — 90 wł. mieszczan, а 10 dla wójta. Kilkanaście włók, które przewyższało normę 100 włók oddał miastu Knyszyn594. Jeszcze inwentarz 1561 r. wykazywał, że miasto posiadało jedynie 80 wł. ziemi, niemal tyle ile było w czasach posesji Radziwiłłów w 1521 r595. Wielkość uprawianych włók nie uległa zmianie.
Kościół farny i cmentarz grzebalny, mimo lokacji pozostały na rynku nowo wymierzonego w 1538 r. miasta. Zajęcie włók kościelnych pozwoliło na stworzenie siedlisk rynkowych, przy regularnym, niemal prostokątnym rynku oraz siedlisk mieszczańskich przy ul. Grodzieńskiej. Początkowo siedliska kmieci usytuowane były jedynie wzdłuż pierwszego z ciągów ul. Goniądzkiej, gdy drugi ciąg kolonizacyjny pojawił się później, w czasie zakładania miasta.
W czasie Wielkiego Postu 1538 r. Chodkiewicz został zmuszony przerwać pomiarę, bo król wezwał go na sejm do Wilna. Ale skoro się sejm zakończy, obiecywał, że po świętach Wielkiej Nocy dokończona zostanie pomiara pozostałych wójtostw — wójtostwa knyszyńskiego, wójta Mikołaja Mąkolińskiego, dobrzyniewskiego, wójta Łukasza Kurzenieckiego i długołęckiego, wójta Jana (Pęskiego?). Dodał przy tym z żalem, że i tak poddani go oczernią, że nie wykonywał tego zgodnie z normami i zapewnił może Vaśsa Milost v tom mene veriti, iż spravedlive теги i dostatoćnyi voloki vydaju. - Dalej w liście do królowej Chodkiewicz pisał, że mieszczanie oskarżyli go o to, że jakoby ich grabił i pole zamykał dla pokłonów swoich, pól im dostatku nie dał t krzywdy wielkie czynił. Mieszczanom nie podobało się, że starosta pola gotowe dał mieszczanom jedynie na zbudowanie domów i założenie ogrodów, a na pola miejskie przeznaczył dąbrowę do karczowania. Bona suplikę mieszczan v liste svoem gospodarskom zasivśi wysłała do Chodkiewicza. Ten592593
stwierdził w liście do Bony, że zarzuty mieszczan knyszyńskich były niesłuszne, a autorzy supliki chcieli oczernić starostę w oczach królowej. Chodkiewicz postawił ich wówczas przed sądem. Mieszczanom świadkowali ziemianie bielscy Żakońscy. Świadkowie z obu stron — tj. miasta i starosty spisali rejestr, który Chodkiewicz przesłał królowej do rozsądzenia sprawy. Pisał on do królowej: i tak bacu, iż tyi meśćane knyśinskie га to sja na mja zvaznili, iż oni, jako to eśćo prava svoego maitbarskogo ne majut i sami sebe sudjat, pobory z mesta i z vbożestwa berut i ich vbożat, letrov dosvetconych zabijakov v meste chovajut, iż ja to im togo boronju. Odpowiadając na zarzut, że grunty pod pola orne mieszczanie otrzymali zarosłe dąbrową, Chodkiewicz stwierdził: iż malo prorobili, a inse meścane ni pocinali robiti, a na poselenie domov i ogorodov polja gotovyi па to dal, i vse chotjat pol gotovych тей, a enakżo ne malo i vyrobenogo polja dalom im. Starosta zapytywał o najstarszych mieszkańców Knyszyna, czy dzieje im się ta krzywda. Stwierdzili, że nie, nie kazali też ówczesnemu burmistrzowi knyszyńskiemu Drankowi, by słał suplikę do królowej. Starosta stwierdził, że mieszczanie knyszyńscy są nowymi osadnikami i dlatego wiele im dotąd wybaczał. Z kolei oskarżył burmistrza Dranka, iż on bez żadnej przyczyny upivsisja, jako tot, kotoryi zavżźdy svovolstva svoego rad vżivaet, s pomoćniki svoimi dvu służebnikov moich v domu svoem bił i imał, i nie veduci ich do kazni dvora va$oj milosti, ani też do vojtovy, v domu svoem v lencuchu i v putech ich tri dni derżal i vodilo ich po mestu okovanych v lencuchoch, jakoby kotorych letrov, i nadto еёёо vradniku moemu otpoved ucinil596.
Interesującą przeszłość miało przedmieście Grądy, które później stale należało do miasta. Grunty tej podmiejskiej wsi, na którą rozciągało się prawo miejskie, nie były wliczane w owe 84 wł., z których płacono podatki. Najwidoczniej właśnie do Grądów odnosiło się sformułowanie zawarte w liście Chodkiewicza do Bony z 1538 r.: i znaśolom zliś o kolkonadcat volok i dalom tot zliśok mestu vasoi milosti Knyśinu na plat vasoi milosti hospodarskii. Chodkiewicz nie podał liczby znajdujących się tam włók, widocznie nie były one pomierzone. Ale skoro 84 wł. były już rozrobione i podzielone pomiędzy kmieciami jeszcze w czasach Mikołaja Radziwiłła (1510-1520), to właśnie terytorium, porośnięte jeszcze wówczas dąbrową miało być gruntami tych, którzy przybyli do lokowanego miasta Knyszyna. Dlatego mieszczanie skarżyli się Bonie, że Chodkiewicz zamiast pól gotowych dał im do karczowania dąbrowę. Grądy ciągnęły się wzdłuż rzeki Wodziłówki i śmiało możemy twierdzić, że była to właśnie część terytorium dawnego ostępu Hwozdnego
Сноски
591 Gdzie indziej w tym roku stwierdzono, że pasznia dworna Knyszyna obejmowała
592 wł. Arch. sb., t. I, nr 18, s. 23.
593 Arch. sb., t. I, nr 22, s. 31-32.
594 Arch. sb., t. I, nr 26, s. 39-40; W. Pociecha, Królowa Bona, t. 3, s. 168-170.
595 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 263.
596 Arch. sb., t. I, nr 26, s. 39-40; W. Pociecha, Królowa Bona, t. 3, s. 168-170.
Перевод на русский (машинный)
Согласно документу о разделе государства Радзивиллов от 1526 года, они принадлежали замку Кнышин с войтоуном 87 %.591Ивану Курзенецкому тогда было всего 9.
29 III 1538 г. Александр Ходкевич, арендатор Кнышинского, передал Боне отчет о порученном ему монархией измерении копья Кнышинского воеводства. Осенью 1537 г. эти работы а складывание поветрея не мнети. Измерение началось только весной 1538 г. с измерения кнышинского веяния, полей города Кнышина в счетчик В.594. Еще инвентарь 1561 года показал, что город имел только 80 итальянцев земли, почти столько же, сколько было во времена владения Радзивиллов в 1521 году595. Размер культивируемых волок не изменился.
Фарный костел и кладбище, несмотря на местонахождение, остались на рынке вновь направленного в 1538 году города. Захват церковных нитей позволил создать рыночную среду обитания, с регулярным, почти прямоугольным рынком и мещанскими местами обитания на ул. Гродненской. Первоначально места обитания кмеции были расположены только вдоль первого из линий ул. Гондзкой, когда второй ряд колонизационного времени появился позже.
Во время Великого Поста 1538 г. Ходжевич был вынужден прервать измерение, потому что король призвал его на сейм в Вильнюс. Но поскольку сейм закончился, он обещал, что после этого Великой Ночи будет завершено измерение оставшихся войтов кнышинского войта, войта Николая Муколиньского, Добриневского, войта Лукаша Курзенецкого и долго прилегающего к нему. Горожане не любили, чтобы староста полей давал горожанам готовые только на строительство домов и создание садов, а на городские поля выделял дубраву для выпаса скота. Бона крупицу мещан в письме своим хозяйствам отправила к Ходкевичу. Тот592593
В письме к Боне он заявил, что обвинения кнышинских мещан были неправильными, а авторы суфле хотели очернить старосты в глазах королевы. Ходкевич тогда подал на них в суд. Мещанам давали показания помещики белые Жаконские. Свидетели с обеих сторон то есть города и старосты написали реестр, который Ходкевич отправил в суд королеве. Отвечая на обвинение в том, что земли под пахотные поля горожанам достались заросшими дубровыми деревьями, Ходкевич заявил, что они мало провинились, а иные корчились и не резали, а на поселение дома и огородов старую поляну готовую это отдал, и все таки полтавских тей, а мафия не В свою очередь, он обвинил старосты Дренка в том, что он без всякой причины возмущался, как будто бы завел во дворе волю народа своего и с пособниками двух слуг моих в доме своем бил и имвал, и не велит их во двор их благодати, ни в дом их, ни в дом их.596.
Интересное прошлое имело пригород Грады, который позже постоянно принадлежал городу. Земля этой пригородной деревни, на которую распространялось городское право, не была включена в эти 84 в., из которых платили налоги. Видимо, именно к Граду относилась формула, содержащаяся в письме Ходкевича к Боне от 1538 года: и к коллокадным коллокациям отнеси к коллокад. Поэтому горожане жаловались Боне на то, что Ходкевич вместо готовых полей дал им для уборки дубравы. Грады тянулись вдоль реки Водзиловки и можно смело утверждать, что это была именно часть территории бывшего Гвоздицкого устья.
Сноски
591 В этом году стало известно о том, что княжество Кызыл
592 Том I, том I, стр. 18.
593 Сб., том I, No 22, с. 31-32.
594 Сб., том I, No 26, с. 39-40; В. Утешение, Королева Бона, т. 3, с. 168-170.
595 В. Хомячков, Материалы к истории..., op. cit., с. 263.
596 Сб., том I, No 26, с. 39-40; В. Утешение, Королева Бона, т. 3, с. 168-170.