Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 122, с. 226-227
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 226-227
Оригинал (по-польски)
Główną ulicą wiodącą do rezydencji była Dworska. Poświętne cerkiewne znajdowało się po prawej stronie, idąc z Rynku. Zajmowało 27 1/2 pr. W 1569 r. pisano, że pręty te należały do popa ruskiego..., ale te siedliska w tych czasach przez КЛМ panom są rozdane86. Rzeczywiście usytuowano tam m.in. dwór Macieja Żalińskiego pisarza skarbu dwornego i łożniczego królewskiego, dwór Bartolomeo i Daniela Moretów kawalkatorów królewskich, dom Jana Mielkowicza.
Stefan Batory w związku ze skargą popa knyszyńskiego Chwiedora względem zabudowania placu i odjęcia gruntu nieco cerkiewnego, a iż też gruntu niedobrego włóki ma, z których pożywienia mieć nie może polecił lustratorom, aby wynagrodzili popa innym gruntem, co też się stało. Lustratorzy 15 XII 1576 r. pisali: daliśmy jemu nieco ziemie stanożętnej, krom szkody KJM, z którego żadnego pożytku nie masz, do skarbu KJM, pod dworem przy stawie, od rowu kopanego, aż do miedze ogrodniczej, którą on ma trzymać, a z niej nie ma płacić do łaski JKM8”. Tenże rów kopany wzmiankowany był już w 1558 r., bo odprowadzał wodę z sadzawki pode dworem.
2. Miasto
Właściwie twórczynią miasta Knyszyna była królowa Bona. To na jej życzenie Aleksander Chodkiewicz starosta knyszyński pomierzył siedliska i grunty miejskie. Akcja zakładania miasta trwała w l. 1537-1540, choć pełny przywilej lokacyjny i prawo korzystania z dobrodziejstw prawa magdeburskiego miasto zyskało dopiero w 1568 r. od Zygmunta Augusta. Knyszyn ' zawdzięcza swoje powstanie wyodrębnieniu z włości goniądzkiej i konieczności stworzenia własnego centrum handlowego i produkcyjnego dóbr młodego Zygmunta Augusta.
Układ przestrzenny miasta określiły dwa krzyżujące się trakty — gościniec Wielki poprowadzony w 1510 r. z Lewoni i Goniądza do Straży na Sokołdzie i dalej do Grodna przez nowy dwór radziwiłłowski Knyszyn, mosi na Jaskrance (ul. Goniądzka i Dworska, późniejsza Białostocka) oraz o wiele starszy od niego trakt z Tykocina do dawnego dworca myśliwskiego Wodziłówka (ul. Tykocka i Starodworna). W sąsiedztwie skrzyżowania dróg usy-
86 AGAD Warszawa, ASK, dz. ТУТ, K-11, К. 2. 87 AGAD Warszawa, MK, nr 118, К. 270-270v.
tuowano w 1520 r. nowo fundowany kościół i cmentarz grzebalny. Inne ulice powstały później, bądź w czasie zakładania miasta dla Bony przez A. Chodkiewicza, bądź jego rozbudowy dla Zygmunta Augusta, gdy miasto nabrało cech rezydencjonalnych.
Po 1510 r., a przed 1520 r. powstała wieś kmieca Knyszyn. Od samego początku wieś liczyła 84 wł., a wiemy to z aktu 2 VII 1521 r., gdy Mikołaj Radziwiłł, dziedzic Goniądza i Rajgrodu, uposażając mansjonarię przy kościele parafialnym w Goniądzu przyznał jej m.in. z pobieranego przez wójta knyszyńskiego czynszu, w wysokości 5 gr z wł., z 84 wł. kmiecych w Knyszynie, 7 kop i 25 gr, wypłacane na Narodzenie NMP. Wójt knyszyński powinien był dawać na św. Michała 3,5 korca żyta miary goniądzkiej, 1 korzec i 3 ćwierci słodu pszennego, 1 beczkę solankę grochu i ćwierć beczki Боби 88,
5 VII 1520 r. Mikołaj Radziwiłł stwierdzając, że subditos nostros in Knyszyno parochialem ecclesiam non habere, et tanquam novum ac noviter locatum populum sine pastore postanowił wybudować ecclesiam sub titulo Nativitatis Mariae, sancti Joannis, sancti Andreae Apostolorum et Appoloniae590. Dalej wyraźnie stwierdzał, że nadał 6 mansos agri in Knyszyno, praedicta, et alios 6 mansos agri in Długołęka. W sumie łany kmiece i kościelne liczyły 90 wł. Późniejsze źródła jednak informują, że kościół knyszyński dysponował 6 wł. nie w Knyszynie, a w Krypnie i 6 wł. w Długołęce. Najwidoczniej nastąpiło przeniesienie uposażenia kościoła z samego miasta do Krypna. Jest to efekt zajęcia gruntów kościelnych pod lokację miasta. Dokonał tego Chodkiewicz, gdy rozmierzał miasto na zlecenie Bony i w liście z 1538 r. pisał monarchini, że on na poselenie domov i ogorodov polja gotovył na to dal. W późniejszym bowiem rozplanowaniu miasta (a śladowo Jest to zachowane w układzie przestrzennym do dziś), wyraźnie daje się wyodrębnić blok działek, na które składały się: jurydyka kościelna, blok siedlisk przy ul. Tykockiej, część Rynku Starego wraz z blokiem siedlisk i blok siedlisk Rynku Nowego oraz blok siedlisk przy ul. Grodzieńskiej. To wszystko powstało na owych 6 włókach (ok. 100 ha), pierwotnie nadanych w 1520 r. kościołowi, a odebranych w 1538 r. i danych mieszczanom pod zbudowanie miasta.589
Сноски
589 AAB, Oryginalny pergaminowy dokument z 2 VII 1521; AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 24, s. 577-582, nr 42, s. 415, nr 54, s. 578-582, nr 55, s. 665-667; BU Wilno, F. 57, B 53, nr 44, k. 130-130v; Dokument opublikowali drukiem J. Kloza, J. Maroszek, Dzieje Goniądza, nr 6, s. 125-128.
590 AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 54, s. 608-619; MN Kraków, Bibl. Czart., nr IV. 1775, s. 1021-1026.
Перевод на русский (машинный)
Главной улицей, ведущей к резиденции, была Дворская. Святое церковное имение располагалось справа от площади. Занимало 27 1/2 пр. В 1569 г. писалось, что эти прутья принадлежали русскому попу..., но эти места обитания в те времена господам раздавались86. Действительно, там располагались королевский двор Матея Жалиньского и королевский дворец писателя Бар.
Стефан Баторий в связи с жалобой попа Кнышинского Chwiedora на строительство площади и вырезание немного церковной земли, а также имеет почву нехороших нитей, из которых он не может рекомендовать люстраторам возместить попа другим грунтом, что тоже произошло. Люстраторы 15 декабря 1576 г. писали: мы ему немного земли поместили, после того, как он не пострадал.
2. Город
Собственно создателем города Кнышина была королева Бона. Именно по ее желанию Александр Ходкевич староста Кнышинский измерил условия обитания и городские земли. Акция по созданию города продолжалась в 1537-1540 гг., хотя полной привилегией места и правом пользоваться благами магдебургского права город получил только в 1568 г. от Сигизмунда Августа. Кнышин обязан своим созданием.
Пространственное расположение города определили два пересекающихся тракта Большой тракт, проведенный в 1510 году из Левони и Гонядзе в Стражу на Соколде и далее в Гродно через новый королевский двор Радвилов Кнышин, мош на Яскранце (ул. Гонядзка и Дворская, более поздняя Белостокская) и гораздо старше его тракта из Тыкочиноковка в архитектуру.
86 AGAD Варшава, ASK, dz., K-11, К. 2. 87 AGAD Варшава, MK, No 118, К. 270-270v.
В 1520 г. была построена вновь финансируемая церковь и кладбище. Другие улицы были построены позже, или во время основания города для Боны А. Ходкевича, или его расширения для Сигизмунда Августа, когда город приобрел жилые черты.
После 1510 г., а до 1520 г. было создано село Кнышин, где с самого начала насчитывалось 84 ил., а мы знаем это из акта 2 июля 1521 г., когда Николай Радзивилл, наследник Гоняды и Райгорода, устроив мансионарию при приходском костёле в Гонише, предоставил ее мне, в частности, из взятого военачальником Кнышиньского дела.
5 июля 1520 г. Николай Радзивилл заявил, что subditos nostros in Knyszyno parochialem ecclesiam non habere, et tanquam novum ac noviter locatum populum sine pastore, построив ecclesiam sub titatis Nativitatis Mariae, sancti Joannis, sancti Andreae Apoloe Apolorae590. Далее он четко констатировал, что он дал 6 mansos agri in Knyszyno, praedicta, et alios 6 mansos agri in Dłodzel. В общей сложности lany kmiece и церковное место было 90 ил. Однако более поздние источники сообщают, что Knyszyński костел располагал 6 ил не в Кнышине, а в Krypnipne и 6 в Долгом. В более позднем плане города (а следом это сохранилось в пространственной системе до сегодняшнего дня) отчетливо можно выделить блок участков, которые состояли: церковная юрисдикция, блок мест обитания на ул. Тыкоцкой, часть Старого Рынка вместе с блоком мест обитания и блок мест обитания Нового Рынка, а также блок мест обитания на улиц Гродненской. Все это было создано на основании 6 под 100 гаек.589
Сноски
589 ААБ, Оригинальный пергаментный документ от 2 июля 1521; AGAD Варшава, Капициана, No 24, с. 577-582, No 42, с. 415, 54, с. 578-582, No 55, с. 665-667; BU Вильнюс, F. 57, B 53, No 44, k. 130-130v; Документ опубликован J. Kloza,
590 AGAD Варшава, Капициана, No 54, с. 608-619; М.Н. Краков, Библ. Чарт., No IV. 1775, с. 1021-1026.