Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 119, с. 222-223

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 119 из 338

С. 222-223

Оригинал (по-польски)

i w drodze ugody odłożono konwersję na później, a w 1582 r. ślub urządzono w knyszyńskim kościele katolickim, a może to była właśnie rzeczona kaplica 74.

Stare radziwiłłowskie założenie dworskie położone było po obu stronach gościńca. Naprzeciw rezydencji znajdowała się część gospodarcza. 18 X 1558 r. Piotr Chwalczewski sprawca zamków i dworów w WKL dając Knyszynowi okrąg ziemi na wygon wszystkiemu miastu, zgodnie z wolą króla Zygmunta Augusta, określił też granice nadania: okręg poczyna się od Jaskry, u młyna Mieszkowskiego, podle grobli, rowem okopanym, a tym rowem, aż do tego miejsca, gdzie wszedł tenże rów w rzekę Jaskrę, a za rzeką błonie ku miastu, a zwłaszcza, ku ul. Tykocińskiej placom i po morgi miesckie, ku młynowi, podle rowu, co idzie z sadzawki tej podle dworu. Wygon ten wówczas ciągnął się równolegle do gościńca, na obu brzegach rzeki Jaskranki — od siedlisk ul. Tykockiej, aż pod górę, zwaną dziś Królowej Bony 581. Z opisu granic raz jeszcze wynika lokalizacja dworca królewskiego przy obecnej ul. Białostockiej, bo z sadzawki tej podle dworu odprowadzano rowem wodę do Jaskranki.

Do 1558 r. obszar wygonu był własnością dworską, a nie miejską. Wygon miejski dla bydła znajdował się bowiem wcześniej pomiędzy miejskim polem zwanym Stoczek, a gościńcem. (Ten zajęto w 1558 r. pod budowę zachowanego do dziś kompleksu sadzawek i pod stajnie królewskie dla 500 koni). Do 1558 r. było to pastwisko dla bydła dworskiego. Chwalczewski urządzając rezydencję królewską w Knyszynie przeniósł dworską hodowlę bydła do nowo wybudowanego folwarku przy trakcie tykockim, kilka km za miasto. Stare zabudowania inwentarskie pozostały. Urządzono w nich stajnie dla koni królewskich. O jednym z budynków w 1564 r. pisano: przed tym dworem stajnia od miasta na kilkadziesiąt koni, w której stawają konie pana starościne582, którą od dworca oddzielał gościniec ””. (W 1. 70-tych XX w. mieszkaniec Knyszyna Franciszek Kruczała prowadząc inwestycje na swej posesji znajdującej się na miejscu stajni, odnalazł pozostałości drewnianego zbiornika wody do pojenia koni). Wygon dla bydła miejskiego, jak widać, w tym miejscu nie funkcjonował długo. Wkrótce odebrano go dla potrzeb580583

stadniny królewskiej. W 1574 r. skarżyli się mieszczanie komisarzom królewskim, że wypusty ich stajniami KJM pozajmowano. Zygmunt August już wcześniej kazał staroście Stefanowi Bielawskiemu i rewizorowi ks. Adamowi Pilchowskiemu, aby wynagrodził tę krzywdę miasta, a po tym śmierć KIM zaszła, że im odmiany nie dano. Komisarze stwierdzili naocznie, że wypusty ich stajniami zastąpiono. 19 V 1574 r. dano mieszczanom za to wynagrodzenie: A tak obaczylichmy, że bez szkody KJM mogło im słusznie dać, czym by się im nagrodzić mogło, że przed miastem, a między dworem, [a] polem folwarku knyszyńskiego, gdzie przedtem ogrodnicy siedzieli, gdyż okrom tego jest folwarkowych pól dosyć, na których i ogrodników przesadzić mógł, a tego pola jest wł. 3, m. 8, pr. 12. Postanowienie ostateczne pozostawiono do decyzji króla. Zatwierdził to ostatecznie król Zygmunt III 15 I 1616 г. 584 W cytowanym liście rewizorskim dającym grunty zastępcze nie wspomina się o wygonie nadanym w 1558 r., ale o dworze, co świadczy, że nadal terytorium wygonu z 1558 r. pozostawało w używaniu dworskim.

Cerkiew św. Spasa stała bez wątpienia już na obszarze należącym do dworu, niedaleko zabudowań folwarcznych założenia radziwiłłowskiego, zajętych w czasach Zygmunta Augusta na stajnie starościńskie. Pierwsza wzmianka o cerkwi Przemienienia Pańskiego (nr 40) odnosiła się co prawda dopiero do г. 585. Domyślać się jednak można, że jej tam lokalizacji dokonał dużo wcześniej, pewnie zakładając miasto w l. 1538-1540, pierwszy królewski zarządca dóbr knyszyńskich — Aleksander Chodkiewicz, znany protektor religii ruskiej, fundator i kolator pobliskiego monasteru w Supraślu. Królowa Bona w dokumencie wystawionym w Wilnie 19 VI 1540 r. dla plebana katolickiego w Knyszynie, stwierdzając, że Chodkiewicz założył miasto Knyszyn, które dość szybko się zaludnia, wyraźnie stwierdzała, że mieszczanie ze swych własności w mieście mieli dawać dziesięcinę wyłącznie plebanowi katolickiemu — po beczce pszenicy i owsa, na św. Marcina 3 gr lit., kolędy na Trzech Króli 1 gr. lit. Stale w dokumencie stwierdza się, że mają ją dawać zarówno Latini et Rutheni. Ta konsekwencja w wyznaczeniu opłat kościelnych świadczy o tym, że musiały pojawiać się wątpliwości, komu wnosić opłaty i daniny. Najpewniej królowa wystawiła dokument na życzenie ówczesnego plebana katolickiego knyszyńskiego, który w ten sposób ubezpieczał się przed dzierżawcą, Chodkiewiczem, by jako protektor

Сноски

580 К. Lepszy, Dulski Jan, PSB, t. 5, s. 461.

581 Przed komasacją w 1928 r. pastewnik liczył 260 ha, a ziemia magistracka 62 ha. Razem 322 ha stanowiły wspólnotę mieszczańską. Por. AP Białystok, Okręgowy Urząd Ziemski w Białymstoku, nr 96, k. 30.

582 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 295.

583 AP Białystok, GKL, nr 36.

584 AP Białystok, Kapicjana, nr 34, s. 254-271.

585 Privilej popu mesta knysynskogo cerkvi 5. Spasa na 2 voloki zemli v gruntach mestkich do toe cerkvi prydannye na većnost. - Por. AGAD Warszawa, APP, nr 18, s. 506. Tekst nadania opublikowano w: Archiv Jugo-zapadnoj Rossii izdavaenyj Vremenniju Kommisieju dla razbora drevnich aktov, t. I, Kiev 1860, nr 34, s. 129.

Перевод на русский (машинный)

В 1582 году свадьба состоялась в Кнышинской католической церкви, или, может быть, это была часовня 74.

Старая Радвиловская усадьба располагалась по обе стороны от гостевого дома. Напротив резиденции находилась хозяйственная часть. 18 X 1558 г. Петр Хвалчевский, виновник замков и дворов в ВКЛ, давая Кнышину круг земли на выгоне всего города, согласно воле короля Сигизмунда Августа, определил также границы назначения: округ начинается от Яски, у мельницы Тикотка, до самой вершины, ныне называемая Королевой Боны.581. Из описания границ еще раз следует место королевской резиденции на нынешней ул. Белостокской, потому что из этого водоема по королевскому двору стекала вода в Яскранки.

До 1558 г. площадь выгона была королевской, а не городской собственностью. Городское управление для скота находилось раньше между городским полем, называемым Сточек, и гостевым. (Это было занято в 1558 г. для строительства сохранившегося до сегодняшнего дня комплекса водоемов и под королевской конюшней на 500 лошадей). До 1558 г. это было пастбище для придворного скота.582, которую от резиденции отделял гостевой дом ». (В 1. 70-х годах XX века житель Кнышина Франтишек Крувала, ведя инвестиции на своем участке, расположенном на месте конюшни, нашел остатки деревянного резервуара для воды для поедения лошадей). Выгон для городского скота, как видите, в этом месте долго не работал. Вскоре его забрали для нужд580583

В 1574 году мещане жаловались королевским комиссарам, что их конюшни могли быть замещены. Зигмунд Август так распорядился между старостой Стефаном Белявским и ревизором Адамом Пилховским, чтобы возместить ущерб городу, а после этого смерть КИМ наступила. Окончательное решение было оставлено на усмотрение короля. Это было окончательно одобрено королем Сигизмундом III 15 I 1616 г.584 В цитируемом ревизионном письме, дающем замещающие земли, не упоминается о выгоне, предоставленном в 1558 году, но о королевском дворе, что свидетельствует о том, что все еще территория выгона с 1558 года оставалась придворной.

Церковь Св.Спаса стояла, несомненно, уже на территории, принадлежащей королевскому двору, недалеко от сельских застроек основания Радвиловского, занятых во времена Сигизмунда Августа на старенской конюшне. Первое упоминание о церкви Преображения Господня (No 40) относилось к г.585. Однако можно догадаться, что ее местонахождение было сделано там гораздо раньше, вероятно, основав город в 1 1538-1540 годах, первый королевский правитель кнышинского имущества Александр Ходкевич, известный деятель русской религии, учредитель и колатор близлежащего монастыря в Супрасле. Королева Бона в документе, выданном в Вильнюсе 19 VI 1540 г. для католического плебана в Кшине, говорит Эта последовательность в назначении церковных сборов свидетельствует о том, что должны были быть сомнения, кому платить пошлины и пошлины. Скорее всего, королева выставила документ по просьбе тогдашнего католического плебана Кнышинского, который таким образом застраховал себя от арендатора, Ходкевича, чтобы он был протектором

Сноски

580 К. Лучше, Дульский Ян, PSB, т. 5, с. 461.

581 До комасы в 1928 году пастырь насчитывал 260 га, а магистратская земля 62 га. Всего 322 га составляли мещанскую общину. Ср. А. П. Белосток, Окружное земельное управление в Белостоке, No 96, к. 30.

582 В. Хомячков, Материалы к истории..., op. cit., с. 295.

583 Белосток, ГКЛ, No 36.

584 А.П. Белосток, Капициана, No 34, с. 254-271.

585 Привилегированный поп-город Кнысынского костела 5. Спас на 2 вольки заземлился в землях местностей к ту церковь приданные на вечность. - Ср. AGAD Варшава, APP, No 18, стр. 506. Текст вещания опубликован в: Архив Юго-западной России izdavaenij Vremeniju Tommiuju