Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 118, с. 220-221

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 118 из 338

С. 220-221

Оригинал (по-польски)

z serii Biblijnej, tego nie wiemy. Ale można sobie wyobrazić, że tak właśnie było. Bez wątpienia w Knyszynie zawieszane były w różnym czasie arrasy z serii: Romuli et Remi, Nabuchodonozor, Wiedeńskie i Juliusz Cezar571. Paradoksalnym jest fakt, że tkaniny dziś nazywane arrasami wawelskimi, nazwę taką zyskały dopiero po śmierci króla Zygmunta Augusta. Król, który w 1553 r. opuścił Kraków, po kilku latach w 1559 r. zjawił się tam raz ostatni, mieszkając na Wawelu od lutego do czerwca. Później nigdy tam żywy już nie wrócił. Jako, że inne serie tych tkanin obiciowych powstały ok. 1560 r., dlatego można twierdzić, że termin arrasy wawelskie jest mało

16 VIII 1564 r. król pisał do swego podskarbiego nadwornego, przebywającego wówczas w Knyszynie i dozorującego tam mienia monarszego, że przesyłany jest bella z niektórymi rzeczami, najpewniej gobelinami, które z Malborka wysłał do króla kasztelan gdański Jan Kostka przed 11 dniem miesiąca Iunia..., a iż tam tymi czasy powietrze panuje, przeto sam czas niemały one zatrzymawszy, za sie do was ku schowaniu posyłam, rozkazując abyście je od tego furmana przyjęli i potem tak opatrzyli i przesuszyli, jakoby im z czasem co nie szkodziło. A gdy to sami znacie, iż czas niemały jako je wysłano i częścią przez drogę, częścią też tym czasem je tam w polu chowali, przewietrzyć się mogli. Jednak przed się tak się z nimi obeść i z takim baczeniem one odwieczać potrzeba, jako obyczaj jest z rzeczami, które z miejsc dla powietrza podróżami posyłane bywają. A iż przy nich żadnego pisania nie mamy, przeto rozkazujemy wam, iż gdy je przesuszać będziecie, żebyście nam o wszytkim dali znać, dostatecznie. Inaczej abyście nie czynili, nie chcemy573.

Szczególnie dwie serie arrasów nadawały się do dekorowania wnętrz knyszyńskich — werdiury ze zwierzętami, gdy natura otaczała monarchę nie - tylko za oknami dworca, ale i we wnętrzu, oraz arrasy z groteskami. Wśród tych ostatnich były okazałe zasłony z inicjałami królewskimi i herbami państwowymi, służące podkreślaniu prestiżu rodowego i osobistego władcy oraz propagowaniu jego programu politycznego. Wyróżnia się tu arras z globusem, ukazujący inicjały SA, na tle bogatej kompozycji ornamentalnej, z wielorakimi symbolicznymi treściami. Prócz najbogatszych w dekorację arrasów, liczne były tkaniny meblowe oraz drobne fryzy, przeznaczone do przykrywania ław. Małe oponki służące wyposażeniu użytkowemu powta-572

rzały w różnych wariantach najpiękniejsze fragmenty dekoracji groteskowej, są odbiciem i uzupełnieniem dużych tapiserii574,

W Knyszynie znajdowała się bez wątpienia część tzw. Librarii, księgozbioru królewskiego. Na 284 pozycje biblioteczne, aż 160 druków, czyli ponad połowę w 1928 r. stanowiły księgi przechowywane w Bibliotece Ordynacji Zamoyskich. Część z nich zaopatrzono w dedykacje, z których wynika, że ofiarował je u schyłku XVI w. Akademii Zamojskiej — Jan Zamoyski575, Wszedł w ich posiadanie pewnie w 1574 r., gdy dokonał zajazdu Knyszyna. Te właśnie woluminy nie objęła realizacja testamentu Zygmuntowego. Prócz druków przechowywano w Knyszynie i część rękopisów, które też zasiliły później Akademię Zamojską. W Bibliotece Ordynacji576 m.in. znajdowała się Biblia w języku czeskim z XV w., pisana na pergaminie z pięknymi iluminacjami. Inny rękopis — Historia Aleksandra Wielkiego króla macedońskiego o walkach w przekładzie z łaciny Leonarda z Bończy, obok wspomnianej Biblii, figurowały jeszcze w spisie ksiąg Zygmunta Starego z 1510 r577. Taką drogą do rąk hetmana Jana Zamoyskiego trafił też modlitewnik francuski 72.

Jan Zamoyski później po rozbiórce Domu Starego Wielkiego wzniósł przed 1602 r. kaplicę dworską: kaplica nowo przez JMP kanclerza i hetmana wielkiego pobudowana579. Może wzniesienie kaplicy wiązać należy z 1582 r., gdy w rezydencji królewskiej odbywały się długie dysputy Jana Zamoyskiego i towarzyszącego mu jezuity i kaznodziei hetmana Jana Herberta z kalwinem Janem Dulskim podskarbim nadwornym koronnym, którzy usiłowali przekonać nowożeńca, pragnącego poślubić katoliczkę, aby przyjął katolicyzm. Dulski nie mógł pogodzić się jednak z komunią pod jedną postacią578

Сноски

571 MN Kraków, Bibl. Czart., TN nr 80, s. 383-397; BAN Kórnik, nr 250, k. 109.

572 д. Gąsiorowski, ftineraria dwu ostatnich Jagiellonów, s. 269-271.

573 BAN Kórnik, nr 250, К. 29.

574 Sprawa arrasów, mimo rangi jaką posiadają dla kultury polskiej, wciąż nie doczekała się należytego przebadania. Wiadomo o liście króla wystosowanym w maju 1564 r. do Jana Kostki, kasztelana gdańskiego. Zygmunt August polecając kasztelanowi wypłacenie trzyletniego wynagrodzenia pozostającemu od dłuższego już czasu na usługach dworu flamandzkiemu tkaczowi arrasowemu Rodrygowi van der Moyen, zarządził jak najszybsze wysłanie tego mistrza do Brukseli, dla dopilnowania realizacji zamówionych tam opon. Por. Arrasy flamandzkie w Zamku Królewskim na Wawelu, Warszawa 1975, s. 59.

575 К. Hartleb, Biblioteka Zygmunta Augusta. Studium z dziejów królewskiego dworu, Lwów 1928, s. 139-177.

576 Po 1945 r. w Bibliotece Narodowej w Warszawie.

577 А. Kawecka-Gryczowa, Biblioteka Ostatniego Jagiellona. Pomnik kultury renesansowej, Wrocław 1988, s. 31.

578 Е. Szandorska, Е. Karłowska-Kamzowa, Francuski modlitewnik Jana Zamoyskiego, Warszawa 1998, s. 19. Autorki domyślają się, że wśród dróg, którymi trafiła księga do rąk kanclerza należy widzieć kogoś m.in. z dworzan króla Zygmunta Augusta.

579 BU Wilno, Е. 57, nr 40.

Перевод на русский (машинный)

из библейской серии, мы не знаем этого. Но вы можете себе представить, что это было так. Без сомнения, в Кнышине были в разное время подвесные аррасы из серии: Romuli et Remi, Nabuchodonozor, Венский и Юлий Цезарь571. Парадоксальным является тот факт, что ткани сегодня называют вавельскими аррасами, такое название они получили только после смерти короля Сигизмунда Августа. Король, который в 1553 году покинул Краков, через несколько лет в 1559 году появился там в последний раз, живя на Вавеле с февраля по июнь. Позже он никогда не вернулся туда живым. Поэтому, поскольку другие серии этих тканей утверждают, что 15 лет назад были созданы.

16 августа 1564 г. король писал своему подсознательному, находившемуся в то время в Кнышине и приглядывавшему за ним частию имущества монарха, что они посылали ему беллу с некоторыми вещами, скорее всего, с гобеленом, который из Мальборка послал к королю каштелян гданьский Ян Костка до 11-го дня месяца Иуния... и что там в это время господствует воздух, а не вас самих. Но прежде чем обращаться с ними так и так осторожно, они должны увековечить нужду, как обычай с вещами, посылаемыми из мест для воздуха в путешествиях. А поскольку у нас нет с ними письменности, то мы повелеваем вам, когда вы пересеете их, дать нам знать обо всем достаточно. Иначе, чтобы вы не делали, мы не хотим,573.

Особенно двухсерийные орнаменты служили для декорирования интерьеров Кнышинских вердиумы с животными, когда природа окружала монарха не только за окнами резиденции, но и в интерьере, а также аррасы с гротеском. Среди последних были великолепные шторы с королевскими инициалами и государственными гербами, служащие для подчеркивания родового престижа и личной правителя и продвижения его политической программы.572

слитки в различных вариантах красивейших фрагментов гротескного декора, являются отражением и дополнением больших гобеленов574,

В Кнышине, несомненно, находилась часть так называемой Библиотеки, королевской библиотеки. На 284 библиотечных позициях, до 160 печатных изданий, то есть более половины в 1928 году, составляли книги, хранящиеся в Библиотеке Ординации Замойских. Некоторые из них были снабжены посвящениями, из которых следует, что он пожертвовал их в конце XVI в. Замойской академии Ян Замо.575, Он вошел в их владение, вероятно, в 1574 году, когда он сделал гостиницу Кнышина. Эти тома не были включены в исполнение завещания Сигизмунда. Кроме печатных книг, они хранились в Кнышине и часть рукописей, которые также пополнили Замойскую академию. В Библиотеке Ординации576 В частности, была Библия на чешском языке с XV века, написанная на пергаменте с красивыми иллюминациями. Другая рукопись История Александра Македонского о боях с латинского Леонардо из Бончи, рядом с упомянутой Библией, фигурировала еще в переписи книг Сигизмунда Старого с 1510 года577. Таким путем в руки гетмана Яна Замойского попал также французский молитвенник 72.

Ян Замойский позже после сноса Старого дома построил перед 1602 г. придворную часовню: часовня была вновь построена JMP канцлером и гетманом великим.579. Возможно, строительство часовни связано с 1582 годом, когда в королевской резиденции проходили долгие споры Яна Замойского и сопровождавшего его иезуита и проповедника гетмана Яна Герберта с кальвинистом Ян Дульски подскарби коронным, которые пытались убедить молодожена, желавшего жениться на католичке, но не смог примириться с католичкой.578

Сноски

571 М.Н. Краков, Bibl. Czart., TN 80, с. 383-397; BAN Kórnik, No 250, к. 109.

572 д. Гусиоровский, фтинерария двух последних Ягеллонов, с. 269-271.

573 , No 250, к. 29.

574 Дело аррасов, несмотря на ранг, который они имеют для польской культуры, до сих пор не получило должного рассмотрения. Известно о письме короля, отправленном в мае 1564 года Яну Аршеску, каштеляну Гданьску. Сигизмунд Август, рекомендуя каштеляну выплатить трехлетнюю зарплату, которая уже давно находится на службе королевского двора фламандского ван дерку.

575 К. Хартлеб, Библиотека Сигизмунда Августа. Изучение истории королевского королевского двора, Львов 1928, стр. 139-177.

576 После 1945 года в Национальной библиотеке в Варшаве.

577 А. Кавекка-Грычова, Библиотека последнего Ягеллона. Памятник культуры Ренессанса, Вроцлав 1988, с. 31.

578 Е. Шандорская, Е. Карловска-Камзова, Французский молитвенник Яна Замойского, Варшава 1998, с. 19. Авторы догадываются, что среди дорог, по которым попала книга в руки канцлера, следует видеть кого-то из придворных короля Сигизмунда Августа.

579 БУ Вильнюс, Е. 57, No 40.