Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 117, с. 218-219

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 117 из 338

С. 218-219

Оригинал (по-польски)

tliczka mała... (nr 10-11). Tam za kuchnią, nad stawem łaźnia z pogródkami. W której łaźni piecyk polewany, Костей z blachy... Przed tą łaźnią sionka mała, w niej kominów prostych 2 (nr 12). Podle tego dworca piekarnia stara, w niej izba... A przed izbą sień... (nr 13). Z której sieni kuchnia druga... Przy tym dworze browar z dwoma kotłami piwnemi... (nr 14)565. Ta część utylitarna musiała sąsiadować z sadzawką na zdroju, istniejącą dotąd i wypełniać przestrzeń między sadzawką, stawem zalewowym na Jaskrance, ogrodem ozdobnym i w części z Domem Króla.

Na północny zachód, w kierunku zabudowy miasta w 1564 r. usytuowany był sad owocowy (nr 15)6°566. Istniał w tym miejscu jeszcze w 1663 r. — od miasta sadekŚt567.

Pojawiające się w inwentarzu z 1564 r. określenia dom stary, użyte w przypadku Domu Starego Wielkiego (nr 2) sąsiadującego z Domem Króla (nr 1) oraz domu stojącego po lewej ręce od wjazdu (nr 3) wskazują na dwuetapowość powstawania założenia dworsko-ogrodowego. Oba stare obiekty należy datować na ok. 1510 r., kiedy Mikołaj Radziwiłł po likwidacji dworu Wodziłówka, przeniósł siedzibę dworską na oś gościńca Goniądzkiego, łączącego się przy kościele fundowanym w 1520 r. (nr 25) z gościńcem Wielkim z Warszawy i Tykocina. Na osi tej osadzono pewnie wówczas wieś Knyszyn, która później pozostawała w układzie miejskim jako ciąg ulic Goniądzkiej i Dworskiej (dziś Białostockiej). Domy te stare musiały być współczesne budowie mostu w 1510 r. przez Jaskrę.

Kolejny etap w rozwoju kompozycji dworsko-ogrodowej przypadł na czas działalności starosty knyszyńskiego Piotra Chwalczewskiego, którego dziełem był bez wątpienia system wodny sadzawek, budowa domu pomiędzy gościńcem a Domem Króla, wreszcie kompozycja ogrodowa. Umiejętności Chwalczewskiego w zakresie planistyki założeń obserwować możemy: w układach dwu folwarków — Knyszyna (d. PGR) i Dobrzyniewa. Przy folwarkach tych rozmierzono ogrody włoskie kwaterowe, szachownicowe. Bez wątpienia taki układ wprowadzono i w Knyszynie. Prace budowlane Chwalczewskiego w rezydencji knyszyńskiej rozpoczęły się wraz z długim pobytem w Knyszynie Zygmunta Augusta jesienią i zimą 1553/1554 r.

Zarówno twierdza, jak i knyszyńska rezydencja pozostawały pod bacznym okiem króla; tylko on i najbardziej zaufane osoby miały wgląd w tę monarszą podlaską inwestycję, a także w królewskie dobytki i sprzęty tam przechowywane. Milczenie źródeł i brak precyzyjnych informacji jest poniekąd dziełem samego króla, który otaczał Knyszyn i Tykocin dyskrecją i milczeniem. Tajemniczość rezydencji podlaskiej sprawiła, że po Rzeczpospolitej krążyły o niej przedziwne wiadomości — o nieprzebranych skarbach tzw. depozytu tykocińskiego, wielkości stadniny knyszyńskiej, a o dworcu tamtejszym wiedziano właściwie tyle, że król tam przemieszkiwał otoczony wiedźmami, czarownicami, znachorkami i sokolętami, jak nazywano królewskie kochanki. Wieść gminna dała znać o sobie w okresie pierwszego bez-

Część ruchomego majątku króla, zwłaszcza ta, z którą Zygmunt August chciał na co dzień obcować, pozostawała w rezydencji królewskiej. 19 XII 1566 r. król polecał star. knyszyńskiemu Włoszkowi: Jest wola i rozkazanie nasze, abyś nam sam krom mieszkania, kim[ś] pewnym postał końmi naszymi zaszkodnemi, które tam są, dla obrzędu kościelnego, na te święta aparatów kościelnych, których by się tobie zdało nalepiej, a co by jednakże byli: kappe 1, ornat cum attinentiis 1, dalmatyki 2, antepedium 1. Na to pamiąc, aby się tych aparatów nie ruszał, co je z Włoch po maice przywieziono i tych też, co po ks. biskupie z herby jego569. W rezydencji knyszyńskiej przechowywano i sprzęty po Bonie i po bp. Janie z Książąt Litewskich.

Ważnym elementem wyposażenia dworca królewskiego była kolekcja arrasów, zdeponowana w zamku tykocińskim, co dokumentują spisy mienia tam przechowywanego, m.in. Spisek rzeczy, które dla pogrzebu ciała KJM sławnej pamięci zmarłego i dla koronacji nowo obranego z Tykocina są wzięteł570, Gobeliny rozwieszano przy okazji pobytów monarszych w Knyszynie. Po zakończonym pobycie Jakub Zaleski odwoził je do zamku tykocińskiego.

W 1553 r. podczas zaślubin władcy z trzecią żoną, Katarzyną Habsburżanką, córką cesarza, znalazła się zachowana w dużej części do dziś seria gobelinów ze scenami biblijnymi, sam król nazywał je Wiedeńskimi. Zresztą wkrótce młode małżeństwo musiało z Krakowa uciekać przed epidemią i przez kilka. miesięcy od 17 X 1553 do 8 II 1554 r. zamieszkiwało właśnie w Knyszynie. Czy wówczas rozwieszono ofiarowane przez teścia gobeliny568

Сноски

565 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 291-292; A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 133.

566 w. Chomętowski, Mażeriaty do dziejów..., op. cit., s. 293.

567 BU Wilno, Е. 4, nr 34 291, К. lv.

568 Por. Ś. Orzelski, Bezkrólewia ksiąg ośmioro..., op. cit., t. I; A. Przezdziecki, Jagiellonki polskie, op. cit.

569 BAN Kórnik, nr 250, k. 48v-49.

570 AP Kraków, ZZG, nr 261, К. 922-927.

Перевод на русский (машинный)

маленькая кнопочка... (No 10-11). Там за кухней, над прудом баня с полями. В которой баня поливается, Костей из листового металла... Перед этой баней маленькая синяя, в ней 2 прямых дымохода (No 12). Согласно этой резиденции пекарня старая, в ней комната... А перед кладовкой... (номер 13). Из которой сели две королевские кухни...565. Эта утилитарная часть должна была находиться рядом с водоемом на источнике, существующим до сих пор, и заполнять пространство между водоемом, водоемом на Яскранке, декоративным садом и частично с Домом Царя.

К северо-западу, в направлении застройки города в 1564 г. был расположен фруктовый сад (No 15)6°.566. Он существовал на этом месте еще в 1663 году от города СадекSt567.

Появившийся в инвентаре с 1564 года термин старый дом, используемый в случае Старого Большого моста (No 2), который был связан с Домом Короля (No 1) и дом, стоящий слева от входа (No 3), указывает на двухэтапность создания усадьбы-сада. Оба старых объекта должны быть датированы ок. 1510 г., когда Николай Радзивилл после ликвидации королевского двора переехал на городскую усадьбу.

Очередной этап в развитии усадебно-садовой композиции пришелся на осенний период деятельности кнышинского старосты Петра Хвальчевского. Работы, несомненно, были связаны с системой водоемов, строительством дома между гостевым домом и Домом Короля, наконец, садовой композиция. Навыки Хвалчевского в области планировочных работ мы можем наблюдать: в системах двух ферм Кнышины (Пршивни)

И крепость, и резиденция Кнышина оставались под пристальным вниманием короля; только он и самые доверенные лица знали о царском имении, а также о царском имении и снаряжении, хранящемся там. Молчание источников и отсутствие точной информации это в некотором роде дело самого короля, который окружал Кнышин и Тыкоцин осторожностью и молчанием.

Часть движимого имущества короля, особенно та, с которой Сигизмунд Август хотел общаться каждый день, оставалась бы в королевской резиденции. 19 декабря 1566 г. король рекомендовал star. knyszyńskim итальянцу: есть воля и повеление наше, чтобы нам по одному жильцу, кому-то же постоять нашими вредными лошадьми, которые там для церковного обряда, на те праздники.569. В Кнышинской резиденции хранилось и оборудование после Боны и после епископа Яна из Князей Литовских.

Важным элементом оснащения королевской резиденции была коллекция аррасов, хранящихся в Тыкоцинском замке, которые документируют списки имущества, хранящегося там, в том числе заговор вещей, которые для погребения тела KJM знаменитой памяти покойного и для коронации вновь обороняющегося из Тыкоцина были взяты.570Гобелены были развешены по случаю пребывания монархов в Кнышине. После окончания пребывания Якуб Залесский отвозил их в замок Тыкоцин.

В 1553 году во время брака правителя с третьей женой, Екатериной Габсбурговкой, дочерью императора, была найдена сохранившаяся в значительной степени серия гобеленов с библейскими сценами, сам король называл их Венскими. Впрочем, вскоре молодая пара вынуждена была бежать из Кракова от эпидемии и в течение нескольких месяцев с 17 ноября 1553 по 8 февраля 1554 года гобелены жили именно в Кнышине.568

Сноски

565 В. Хомятовский, Материалы для истории..., op. cit., с. 291-292; А. Яблоновский, Подляшье, ч. 3, с. 133.

566 В. Хомячковский, Мажераты к истории..., op. cit., с. 293.

567 БУ Вильнюс, Е. 4, No 34 291, К. л.

568 С. Орелский, Безкоролевие книги 8..., op. cit., том I; A. Przeddziecki, Jagiellonki Polskie, op. city.

569 Банк Курник, No 250, к. 48в-49.

570 AP Краков, ZZG, No 261, К. 922-927.