Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 116, с. 216-217

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 116 из 338

С. 216-217

Оригинал (по-польски)

cem. Przy dwoich drzwiach w tym domu są zaszczepki i skobelki żelazne

Na wprost wjazdu, przy dziedzińcu ustawiony był w 1564 r. Dom Stary Wielki, w tymże porządku, wzdłuż także [tak jak Dom Króla - J. M.] na podrunie zbudowany, do którego prosto z domu tego pierwszego są drzwi... W tym domu starym jest świetlica wielka... Przed tą świetlicą sień wielka... Z tej sieni świetlica druga... Z tej świetlice kownata... A z tej kownaty komora potrzebna. Pod temi gmachy wyżej spisanemi jest na dole świetlic 2, a komor wszystkich pod obiema domami 7 — widocznie policzono komory razem z sąsiadującym z nim Domem Króla (nr 2). Również inwentarz 1574 r. nazywa ten budynek Domem Starym, wzmiankuje o połączeniu go przechodami z Domem Króla. Było w nim według opisu z tego roku: 2 izby, 2 kownaty, 18 okien. Usytuowany był od strony miasta. W 1602 r. Dom Stary już nie istniał, uległ rozbiórce, a star. Jan Zamoyski wybudował nowy: Z drugiej strony przeciwko temu gmachowi [Dom Króla - J. M.] jest gmach nowo pobudowany przez JMP kanclerza i hetmana koronnego, w którym jest izdeb wielkich 3, z kownatami, piece, okna nowe w nich według potrzeby, a w bok są dwie izdebce pomniejsze.

Przekraczając wrota dworskie, przejeżdżając po grobli, mijało się po prawej ręce, ciągnący się wzdłuż pierzei dziedzińca (1564 r.) Drugi Dom, bokiem do gościńca stojący, w którym świetlica wielka, z piecem polewanym... W tej świetlicy okien z błonami szklanemi skażonemi 12... Z tych świetlic są kownaty 2 (nr 5)560. Dalej w tymże inwentarzu wzmiankowano opisany wyżej: przy tym domu wzdłuż podle gościńca ogród. Jeszcze przy tej pierzei dziedzińca stał Czwarty dom stary, podle ogroda, bokiem do gościńca stojący, w którym są świetlice 2, z piecami prostemi 1 z kominami murowanemi, szklanych skażonych błon w każdej świetlicy po dwie, w każdej po 1 stole, ławek w obudwu 4, ławy około ścian (na planie nr 6). W jego sąsiedztwie stał spichlerz: Podle tego domu stoi świreń stary, ku schowaniu wszelakich rzeczy. A pod tym świrniem piwnica stara jest skażona (nr 7)561. O ile jeden bok tego domu skierowany był w stronę gościńca, to drugim graniczył z Domem Króla. W 1602 r. pisano dom czwarty stary już nie istniał,559

bo o drugim domu napisano: jest drugi gmach, także na podrębach budowany, ma w sobie izdeb 3, z piecami, ławami, oknami całemi, do tego pobok jest gmach długi rezydencji niekiedy śp. króla Augusta562.

Przy wjeździe z gościńca, oddzielony od niego sadem, po lewej stronie usytuowany był w 1564 r. Dom Trzeci Wielki, stary, na podrunie zbudowany przy wrociech, bokiem do miasta stojący, w którym świetlica wielka... Z tej sieni, w boku sionka od sadu mała... A z tej sionki ku sadu świetliczka z piecem... Komórka... Z sieni wielkiej na drugim rogu tego domu kownata wielka... Przy tym domu wschód z ganeczkiem... Pod tym domem na dole komory 3 (nr 3). W 1602 r. dom ten już nie istniał. Pozostały po nim podpiwniczenia: przy stronie dworu tego są 3 sklepy murowane z drzwiami żelaznemi, z których w jednem jest siodeł staroświeckich 200 citra vel ultra jest. Do tego piec wojenny blachowy lecz barzo popsowany563. Później wzniesiono tam dom masztalerski. W 1663 r. opisywano go tak: Wjechawszy w podwórze, po prawej stronie dom masztalerski, opadły, ruiną grozi prędką. Tam do sieni wrota na biegunach, z niej komórka, dylami przepierzona, ze drzwiami, na zawiasach żelaznych, z wrzeciądzem, na skobel. Tamże izba biała, drzwi do niej na zawiasach żelaznych, stół stary, ław 4, popsowane. Ten dom z wierzchu dranicami kryty, pogniłe wszystkie. Pod tym domem piwnica murowana, zawalona i bez schodów. Drzwi do niej z zawiasami, bez haków, dalej postąpiwszy sklep zrujnowany, bez drzwi i schodów, dranicami kryty, naprawy potrzebuje. Z czasów zygmuntowskich pozostały tylko podpiwniczenia, w których ongiś przechowywano stodła staroświeckie.

Pomiędzy ogrodem a dużym stawem na Jaskrance znajdowały się budynki służące aprowizacji dworca (1564 r.): Kuchnie wielkie dwie, z ogniskami szerokiemi i wierzchami murowanemi..564. Przy tych kuchniach świe-

Сноски

559 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 293.

560 Tstniał jeszcze w 1663 i po opisaniu domu masztalerskiego zapisano: Po tejże ręce dwór stary, opadły, nadgniły, dranicami kryty, naprawy potrzebuje, zrujnowany cale. W tym domu sieniów 2, jedna bez drzwi, a do drugiej drzwi na zawiasach żelaznych, z hakami, komór 3, drzwi do żadnej nie masz, błon ani w izbach, ani w komorach żadnej nie masz. BU Wilno, Е. 4, nr 34 291.

561 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 293.

562 AGAD Warszawa, ASK, dz. XLVI, nr 146 A, К. 1-1v.

563 Por. ilustrację: Rekonstrukcja układu funkcjonalnego wraz z oznaczeniem wyposażenia pięciu głównych budynków mieszkalnych dworu królewskiego w Knyszynie w oparciu o inwentarz z 1564 r. w oprac. P. Gartkiewicza i M. Paździora - M. Paździor, Dwór królewski Zygmunta Augusta w Knyszynie, „Rocznik Białostocki”, t. VIII, s. 374.

564 Dawniej w AGAD Warszawa w ASK przechowywany był Inwentarz naczynia kuchennego, tak KJM zmarłego, jako KJM francuskiego, które było w schowaniu u p. Dominika kuchmistra KJM i za kluczem jego przy p. Walentym Grudzińskim podstolim КЛМ spisany wyliczał: Naczynie kuchenne króla zmarłego: sagany wielkie 2, półsagany 2, kotłów równych 9, kotłów wielkich niemieckich 2, kotłów małych średnich 2, małych tychże 2, niecki miedziane 2, misa miedziana 1, panew wielka bez rękojeści do ryb 1, panwi równych 2, panew mała 1, kielni wielkich 2, równych 2, deki do kotłów 3, deka do patelle 1, brotfanna 1, durszlak 1, panew bienczana 1, panew do szafranu z rękojeścią 1, rożen wielki 1, rożny mniejsze 2, sochy 2, koły żelazne 3, wilków 3, dynar 1, roszt że-lazny 1, tarka żelazna do sera 1, możdzież wielki 1, kij do możdzieża żelazny 1, topór do zarębowania 1, żufanów 3, łyżek 3, siekaczów 2, tesak 1, sito do korzenia 1, szale z gwichtem 1. Por. Z. Gloger, Encyklopedia staropolska, t. III, s. 113.

Перевод на русский (машинный)

к. У двух дверей в этом доме есть заколки и железные скобки

На прямом входе, при дворе был установлен в 1564 г. Старый Дом, в том же порядке, вдоль него (так же, как и Старый Дом - J. M.) был построен дом, к которому прямо из дома первого есть двери... В этом старом доме есть большая комната... Перед этой комнатой большой сад... С этого зала второй... С этой комнаты нужна светлая комната... Старый дом больше не существовал, он был снесен, а star. Ян Замойский построил новый: С другой стороны, против этого здания [Дом короля - Й. М.] является здание, недавно построенное JMP канцлера и коронного гетмана, в котором есть изд больших 3, с ковнатами, печи, окна новые в них по мере необходимости, а в сторону есть две издешние.

Пересекая дворовые ворота, проезжая по дамбе, проходила правая рука, тянущаяся вдоль перьев двора (1564 г.) Второй Дом, боком к стоячему гостевому дому, в котором светлячок большой, с поливной печью... В этой комнате окна со стеклянными оболочками загрязнены 12... Из этих светильников находятся ковны 2 (п.560. Далее в этом инвентаре упоминается описанное выше: при этом доме вдоль по ГОСТу сад. Еще возле этого двора стоял Четвертый дом, по саду, боком к гостевому дому, в котором есть 2 светильника, с прямыми печами 1 с каменными трубами, стеклянными загрязненными мембранами в каждой комнате по две, в каждой из них около 1 стола.561. Если одна сторона этого дома была направлена в сторону гостя, то вторая граничила с Домом Короля. В 1602 году писался четвертый старый дом больше не существовал,559

Ибо написано о втором доме: есть второе здание, также на подножиях построенное, имеет в себе изд 3, с печами, скамейками, целыми окнами, и к тому же прихожую является здание длинной резиденции иногда короля Августа.562.

На въезде из гостевого дома, отделенного от него садом, на левой стороне был расположен третий большой, старый дом, построенный у ворот, боком к городу, в котором находится большая усадьба... С этого двора, в стороне сидения от сада небольшая... А с этого сидения к саду светлячок с печью... Мобильный... С этого большого дома на втором углу...563. Позже там был построен дом мачты. В 1663 г. он был разрушен, и магазин, въехавший во двор, справа от дома мачты, упал, развалина угрожает быстрой. Там на заднем дворе ворота на полюсах, с ячейкой, прорезанной дилами, с дверью, на железных петлях, с крыльцом на ней, белая От зигмундовских времен остались только подвалы, в которых когда-то хранились старообрядческие столы.

Между садом и большим прудом на Яскранке находились здания, предназначенные для апровизации резиденции (1564 г.): Кухни большие две, с широкими очагами и каменными верхами.564. На этих кухнях свежо-

Сноски

559 В. Хомячков, Материалы для истории..., op. cit., с. 293.

560 В 1663 году он еще стоял, и после описания мачтального дома было записано: «По этой руке царский двор, опалый, надгнивший, крытый, нуждается в ремонте, весь разрушенный. В этом доме дворов 2, одна без дверей, а к другой двери на железных петлях, с крюками, камерами 3, дверей ни к одной нет, оболочек, ни в палатах, ни в комнатах 4».

561 В. Хомячков, Материалы для истории..., op. cit., с. 293.

562 AGAD Варшава, ASK, dz. XLVI, No 146 A, К. 1-1v.

563 Ср. иллюстрацию: Реконструкция функциональной системы с обозначением оборудования пяти главных жилых зданий королевского двора в Кнышине на основе инвентаря 1564 г. в разработке. П. Горткевича и М. Паждзёра - М. Паждзьор, Королевский двор Сигизмунда Августа в Кнышин, «Rocznik Białostocki», том 3, том VIII, стр.

564 В прошлом в AGAD Warszawa в ASK хранился инвентарь для кухонной утвари, так KJM умершего, как французский KJM, который был в тайнике у г-на Доминика к кухмейстера и за ключом его при г. Грудинском destolim записал: Кухонная утварь короля умершего, 2 больших сагана, 2 полусагана, 2 клюшка для железа 1, топор для зарубки 1, журавлиные 3, ложки 3, измельчители 2, тесак 1, сито для корня 1, шарфы с гихтом 1. С. З. Глогер, Энциклопедия Древняя Польша, том III, стр. 113.