Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 115, с. 214-215

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 115 из 338

С. 214-215

Оригинал (по-польски)

W 1564 r. przy północnej pierzei gościńca, dzisiejszej ul. Białostockiej, na granicy części rezydencjonalnej ciągnął się wzdłuż podle gościńca ogród... Ogród, w którym są gruby usypane, z rozmaitemi ziółmi. A w tym ogrodzie chłodniczek ochędożony, nowo z tarcic zbudowany, w którym jest stoliczek okrągły, ławy około ścian (nr 8). Ogród ten wypełniał więc przestrzeń pomiędzy gościńcem a Domem Króla. Ogród wyposażony był w kompozycję wodną (nr 16). To z tych sadzawek do Jaskranki wykopano rów melioracyjny, wzmiankowany w 1558 r. w opisie wygonu. Sadzawki okazały się jednym z najbardziej trwałych elementów XVI-wiecznej kompozycji rezydencjonalnej. Zachowane bowiem ich resztki, ongiś towarzyszyły dworcowi królewskiemu w mieście. Znajdują się one przy dzisiejszej ul. Białostockiej, w rejonie posesji nr 63. W inwentarzu starostwa knyszyńskiego z 1574 r. gdy wyliczano sadzawki do sadzenia ryb godnych stwierdzono, że pod dworem knyszyńskim 5 (nr 16)554. Do naszych czasów dotrwały: sadzawka ze źródliskiem położona między gościńcem a domem mieszkalnym XIX-wiecznym przy ul. Białostockiej 63, a także ślad po drugiej sadzawce ciągnącej się wzdłuż ul. Białostockiej w kierunku miejskiego Rynku. Trzecią, dalej ciągnącą się wzdłuż ul. Białostockiej ku płn. odnajdujemy na planie z 1862 r555. Istniejące Źźródlisko intensywnie bijące jeszcze w basenie pewnie zaopatrywało w wodę kompleks rezydencjonalny. Nie znajdujemy jednak wzmianek o istnieniu tych sadzawek w jedynym zachowanym fragmentarycznie inwentarzu rezydencji królewskiej z 1564 r., ani w innych źródłach, m.in. inwentarzu z 1569 r. Oznaczać to może, że 5 sadzawek pod dworcem knyszyńskim z racji na swój użytkowy charakter nie wpisano do inwentarza opisującego zespół pałacowy, a informacje o nich zamieszczono w części obrazującej gospodarkę starostwa. Tak jak i w innych ogrodach renesansowych, iście zgodnie z odrodzeniową zasadą harmonii, sadzawki i zdobiły i dostarczały ryb na - stół królewski. Oddzielały dworzec od publicznego gościńca, zabezpieczały go przed pożarem, ale też stanowiły zwierciadlane jego odbicie i dostarczały wrażeń estetycznych.

Kompleks rezydencjonalny składał się z zespołu budynków. W 1602 r. pisano: dwór jest królewski przy tem mieście, mieszkanie ma w sobie przestronne556, Budynki usytuowane były przy prostokątnym dziedzińcu. Razem trzy budynki: Dom Stary, Dom Drugi i Dom Trzeci zlokalizowano na pla-

nie litery „U”. Dom Króla stał w narożniku prostokątnego dziedzińca, pomiędzy Starym Domem i Domem Drugim. Elewacją główną musiał być on zwrócony w stronę ogrodu ozdobnego, opisywanego zaraz po zinwentowaniu Domu Drugiego.

Od strony gościńca znajdowały się wrota (nr 4)557. Może paradny wjazd prowadził pomiędzy dwiema sadzawkami, których w założeniu knyszyńskim było 5 i ulokowane były wzdłuż gościńca (nr 16). W 1645 r. opisując dom stojący przy wrotach odnotowano: przy tym sadzawki zalazłe, zarosłe558. Woda oprócz symbolicznego znaczenia oczyszczenia, tych którzy przekraczali granicę rezydencji monarszej, poprzez lustrzane odbicie zwielokrotniała wrażenie wizualne architektury, miała znaczenie użytkowe, stanowiła zredukowany element fosy zabezpieczającej przed niepowołanymi gośćmi, na czas pożaru dostarczała wody do gaszenia, a koniom przybyszów umożliwiała napojenie. Sadzawki pod dworcem, jak wiemy, były zarybione. Przywożono tutaj 1 wpuszczano wyhodowane w wielkim stawie August ryby, by były pod ręką kucharzy dworskich. Obowiązywała więc w tym względzie podstawowa dla renesansu zasada harmonii, gdy funkcje estetyczne łączono z użytkowymi.

Potwierdzeniem tego, że tak właśnie mogło być w Knyszynie (prócz do niedawna dobrze widocznych śladów po basenach sadzawek i umieszczenia ich na planie z 1862 r.), był wjazd do twierdzy tykocińskiej, który też znajdował się pomiędzy sadzawkami, usytuowanymi już w obrębie fortyfikacji ziemnej, tuż przy elewacji kamienicy zamkowej. Stało się to zasadą olbrzymiej większości założeń dworsko-ogrodowych i pałacowych w bliższej i dalszej okolicy, dla których układ przestrzenny rezydencji królewskiej musiał działać jako wzorzec. Twórcą rezydencji był przecież Piotr Chwalczewski sprawca dworów w WKL, wybitny specjalista w zakresie budowy stawów i sadzawek.

Zabudowania w zasadzie (prócz Domu Króla), jak stwierdzono wyżej, były zgrupowane przy prostokątnym dziedzińcu. Wrota (1564 r.) połączone były z wartownią: Domeczek mały, przy wrociech od gościńca, w którym jest świetliczka mała, w którym okna 3, ale w jednem błona szklana, ławy około ścian. Przed tą świetliczką sionka także mała i z kominem przed pie-

Сноски

554 W. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 291-292; A. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 133 i 164.

555 Ap Białystok, GKL, nr 36: Obśćij plan III Gasti knyśinskago imenja sostojaśćago u lennom vladenii grafa Krasinskago... sostavlennyj v 1862 godu, skala 1:21 000.

556 AGAD Warszawa, ASK, dz. XLVI, nr 146 А, К. 1-lv.

557 W 1663 r. opisywano je tak: Wjeżdżając do dworu wrota wiązane, z tarcic, swoiste, z kunami dwiema na biegunach, forta przy nich, na zawiasach zelaznych. Nad tymi wrotami salka, z tarcic zapierzona, gontami kryta, bez połapu — BU Wilno, Е. 4, nr 34 291, k. 1. Z opisu tego wynika, że wrota nie były ustawione przy gościńcu, ale że umiejscowiono je od strony miasta.

558 АСАР Warszawa, ASK, dz. ТУТ, nr K-11, К. 70.

Перевод на русский (машинный)

В 1564 г. у северного перина гостевого дома, сегодняшней ул. Белостокской, на границе жилой части стояла усадьба... Сад, в котором толстые насыпаны, с различными травами. А в этом саду рефрижератор был обветшал, недавно из пиломатериалов построен, в котором стул круглый, скамейки вокруг стен (No 8). Этот сад заполнил пространство. Белостокской, в районе усадьбы No 63. В инвентаре старосты Кнышинского от 1574 г. при подсчете прудов для посадки достойных рыб было установлено, что под королевским двором Кнышинским 5 (No 16)554. До наших дней дошли: купальня с родником, расположенная между гостевым домом и жилым домом XIX века по ул. Белостокской 63, а также следы другого купальни, протянувшейся вдоль ул. Белостока в направлении городской Рыночной площади. Третью, продолжающуюся вдоль ул. Белостоцкой к северу, мы находим на плане из 1862 р.555. Существующий королевский особняк, который был построен с таким же размахом, как и ренессансный комплекс, не содержит никаких упоминаний о существовании этих прудов в единственном сохранившемся инвентаре королевской резиденции 1564 года, а также в других источниках, в том числе инвентарь 1569 года. Это может означать, что 5 прудов под домом не сохранились.

Жилой комплекс состоял из комплекса зданий. В 1602 году писалось: королевский двор королевский при этом городе, квартира имеет просторный556, Здания были расположены у прямоугольного двора. Всего три здания: Старый дом, Второй дом и Третий дом были расположены на площади...

не буквы «U». Дом Короля стоял в углу прямоугольного двора, между Старым Домом и Вторым Домом. Главный фасад должен был быть обращен к декоративному саду, описанному сразу после открытия Второго Дома.

В гостях у него были ворота (No 4).557. Может быть, парадный вход вёл между двумя прудами, которых в Кнышинском замысле было 5 и располагались они вдоль гостевого дома (No 16). В 1645 г., описывая дом, стоящий у ворот, было зафиксировано: при этом пруды затоплены, заросшие558. Вода, помимо символического значения очищения, тем, кто пересекал границу монархической резиденции, через зеркальное отражение умножало визуальное впечатление архитектуры, имело полезное значение, представляла собой уменьшенный элемент ров для защиты от незваных гостей, на время пожара поставляла воду для тушения, а коням-пришельцам позволялось поливать.

Подтверждением того, что именно так могло быть в Кнышине (кроме недавно хорошо заметных следов от бассейнов водоемов и их размещения на плане с 1862 г.) был въезд в крепость Тыкоцинска, который также находился между прудами, расположенными уже в пределах земляной укреплённости, рядом с фасадом замкового дома. Это стало основой огромного большинства.

Застройки в принципе (кроме Дома Короля), как было сказано выше, были сгруппированы у прямоугольного двора. Ворота (1564 г.) были соединены со сторожевой станцией: Небольшой Домик, у ворот от гостевого дома, в котором есть маленькая светлячка, в которой окна 3, но в одной стеклянной оболочке, скамейки вокруг стен. Перед этой светлячкой сидения также небольшая и каминная.

Сноски

554 В. Хомятовский, Материалы к истории..., op. cit., с. 291-292; А. Яблоновский, Подляшье, ч. 3, стр. 133 и 164.

555 Ап Белосток, ГКЛ, No 36: Окружите III план Ксысинского Гасти имени Состояния у владыки ленном графа Красинского... соборный в 1862 году, масштаб 1:21 000.

556 AGAD Варшава, ASK, dz. XLVI, No 146 А, К. 1-lv.

557 В 1663 г. их описывали так: въезжая во двор королевских ворот, связанных пиломатериалами, своеобразными, с куницами двумя на полюсах, форт при них, на железных петлях. Над этими воротами зала, из пиломатериалов заперли, гонтами покрыто, что по адресу: 1, 4, 34.

558 Варшава, АСК, д., No К-11, К. 70.