Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 111, с. 206-207

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 111 из 338

С. 206-207

Оригинал (по-польски)

tem irzeciem polu, za stawami, za górą przy drodze chorosczkiej między pasznią jest las, który JKM raczył rozkazał zostawić na przyszłe czasy dla drew, dla potrzeby dworowej i stajennej, którego jest wł. 3, m. 536, (adekwatna więc jest jeszcze inna nazwa tego wzgórza, do dziś używana — Gaj). Gdyby na górze znajdował się dworzec królewski, bez wątpienia zostałby w opisie wspomniany.

Ostatecznie w wyniku powyższych badań ustalono, że kompleks rezydencjonalny zlokalizowany był przy dzisiejszej ul. Białostockiej, po obu stronach tej ulicy od nr 43 po stronie nieparzystej537 i nr 36 po stronie parzystej, i ciągnął się aż do rzeki Jaskranki. Już dawna nazwa tej ulicy — ul. Dworska, wskazuje jej kierunek. Pierwsza wzmianka o niej pochodzi z 16 XII 1553 г538. Jednym z pierwszych obiektów, który stał na granicy własności miejskiej i dworca Zygmunta Augusta była cerkiew św. Spasa, wybudowana w 1551 r. (dziś w jej miejscu znajduje się szkoła wzniesiona w 1923 r. — ul. Białostocka 36).

W 1984 r. prowadziłem sondażowe badania wykopaliskowe na obszarze rezydencji króla Zygmunta Augusta, przy ul. Białostockiej w Knyszynie (przy współpracy archeologa Haliny Karwowskiej)539. Obszar po rezydencji był niezwykle trudny do prac wykopaliskowych, z racji na fakt, że teren ten od 200 lat zajmowały parcele mieszczańskie. Usytuowanie tam zakładów włókienniczych i innych, m.in. metalowych powoduje, że nie można prowadzić swobodnie odkrywek i sondaży. Najciekawszego odkrycia dokonano na terenie posesji przy ul. Białostockiej 57, gdzie odnaleziono dwa paleniska piecowe, z fragmentami renesansowych kafli i licznych naczyń glinianych. Zgodnie z opisem z 1564 г. w miejscu tym znajdował się dom wielki, stary 540.

Pozostałości dworca przetrwały, jak wyżej stwierdzono, do czasów pruskich, kiedy rozmierzone zostały pomiędzy kolonistów. Jeszcze Inwentarz' folwarków do starostwa knyszyńskiego należących z 30 VI 1766 r. zawierał oprócz Opisania folwarku knyszyńskiego także Opisanie budowisk dworskich

w mieście Knyszynie będących. W miejscu, gdzie ongiś znajdowała się rezydencja, jadąc gościńcem do miasta, po prawej ręce ustawione były wówczas zabudowania należące do leśniczego, drewniane i bardzo skromne, o jakichkolwiek elementach dawnej kompozycji brak danych, może za wyjątkiem ogrodu. Zabudowania ustawione były, na ile można zorientować się z opisu, w jednej linii, rozpoczynając się od gościńca i chyba stały w miejscu współczesnego nam zakładu metalowego, a w XVI w. Domu Drugiego i Domu Czwartego (nr 5 1 6 na planie). Po lewej stronie gościńca, w miejscu dawnego folwarku (z 1510 r.) i stajni starościńskich (wzm. 1564 r. nr 18 na planie) znajdował się skromny dom i takież zabudowania zajmowane przez Żyda. Nadal, jak za czasów Zygmunta Augusta egzystował młyn na Jaskrance (nr 17), wówczas o dwóch kołach niedźwiadkowych. Dom młynarza znajdował się po przeciwnej stronie gościńca, tam gdzie w XVI w. znajdowały się browar, piekarnie i kuchnie królewskie541.

Przez ten teren przebiegał gościniec, wspominany w opisach dworca z XVI w., bez wątpienia już w XVI w. brukowany542. O kierunku gościńca informuje Pomierzenie sadzawek przez p. Piotra Chwalczewskiego... zbudowanych z 1561 r., gdzie opisywano Trzeci rząd sadzawek od gościńca, ku Grodnu543. Jako, że sadzawki te są do dziś zachowane, sprawa kierunku gościńca Jest bezsporna. Był to najtrwalszy element, który przetrwał aż do dziś w postaci ul. Białostockiej. Na północ od gościńca mieściła się część rezydencjonalna, a na południe część stajenna. Na południe, bowiem poza gościńcem (w miejscu współczesnego nam internatu Zespołu Szkół i zabudowanych dziś domami parcel siedliskowych i ogrodów ul. Białostockiej) znajdowały się budynki hodowlane, gdzie do 1558 r. — do czasu budowy nowego folwarku poza miastem — trzymano bydło, a później konie starosty knyszyńskiego (na planie nr 18).

Gościniec był bardzo starym elementem. Biegła tędy główna droga z Wilna i Grodna do Tykocina i Warszawy. W 1510 r. na Jaskrze, na trakcie tym ówczesny właściciel dóbr - Mikołaj Radziwiłł wybudował most, który był jednym z czterech (pozostałe usytuowane były w: Straży na Sokołdzie,

Сноски

536 w, Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 267.

537 W 1983 r. w trakcie badań archeologicznych obserwowano układ warstw kulturowych w wykopie budowlanym na posesji przy ul. Białostockiej 41, czyli graniczącej z rezydencją, gdzie na głębokości 60 cm od powierzchni znajdowała się warstwa spalenizny, co łączyć można z pożarem zabudowań mieszczańskich w 1574 r.

538 15 V 1562 r. nazwana ul. Nowodworską - CPAHB, Е. 1809, op. 1, nr 1, К. 82.

539 HH. Karwowska, J. Maroszek, Sprawozdanie z badań acheologiczych w Knyszynie, przy ul. Białostockiej, na miejscu Dworca Królewskiego Zygmunta Augusta, Białystok 1984 (maszynopis Wojewódzkiego Konserwatora Zabytków w Białymstoku).

540 1, Maroszek, Knyszyński dworzec królewski, „Białostocczyzna” 1993, nr 3(31), s. 3-23.

541 MN Kraków, nr MN 110, s. 78v-83.

542 Król w 1568 r. nakazywał mieszczanom: w rynku i w ulicach miejskich kamieńmi brukować, nadto ratusz tego miasta w rynku swym nakładem zbudować, drogi też i granice około miasta wszelkie, w tymże gruncie miejskim położone i do tego miasta ściągające się swym kosztem oprawowa - powinni będą wiecznemi czasy - AGAD Warszawa, MK, nr 118, k. 200-203, nr 160, k. 220-223; AGAD Warszawa, Kapicjana, nr 42, s. 462, nr 43, s. 434-452. й

543 W. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 261.

Перевод на русский (машинный)

За прудами, за холмом у дороги между кормом есть лес, который ЕКВ, по его словам, велел оставить на будущее время для дров, для придворной и конюшни, которой является ил.536, (так что есть еще одно название этого холма, используемое до сих пор Гай). Если бы на горе находилась королевская резиденция, она, несомненно, была бы упомянута в описании.

В конечном счете, в результате вышеуказанных исследований было установлено, что жилой комплекс был расположен на сегодняшней улице Белостокской, по обе стороны этой улицы от No 43 на нечетной стороне.537 и No 36 на четной стороне, и тянулся до реки Яскранки. Уже давно название этой улицы ул. Дворская, указывает ее направление. Первое упоминание о ней относится к 16 декабря 1553 г.538. Одним из первых объектов, который стоял на границе городской собственности и резиденции Сигизмунда Августа была церковь Святого Спаса, построенная в 1551 году (сегодня на ее месте находится школа, построенная в 1923 году ул. Белостокская 36).

В 1984 году я проводил опросные раскопки на территории резиденции короля Сигизмунда Августа, на ул. Белостокской в Кнышине (при содействии археолога Галины Карвовской).539. Территория после резиденции была чрезвычайно трудной для раскопок, так как эта территория на протяжении 200 лет занимала участки с мещанскими участками. Размещение там текстильных и других предприятий, в том числе металлических, приводит к тому, что нельзя свободно проводить открытия и опросы. Самое интересное открытие было сделано на территории усадьбы по адресу ул. Белостокской 57, где были найдены два очага ренессанса540.

Остатки резиденции сохранились, как было указано выше, до прусских времен, когда они были разбросаны между колонистами. Еще инвентарь ' folwark в Knyszyńskieho староства, принадлежащих с 30 июня 1766 г. содержал, кроме Описания Knyszyńský folwark также описание придворных зданий

в городе Кнышине. На месте, где когда-то находилась резиденция, направлявшаяся по адресу Старого города, за зданием завода No 15 (по старому месту) справа были установлены здания, принадлежащие леснику, деревянные и очень скромные, с какими-либо элементами прежней композиции, возможно, нет данных, кроме сада. Постройки были установлены, насколько можно ориентироваться по описанию, на одной линии, начиная с современного гостя. До сих пор, как и во времена Сигизмунда Августа, существовала мельница на Jaskrance (No 17), тогда с двумя медвежьими колесами. Дом мельника находился на противоположной стороне гостевого дома, где в XVI веке находились пивоварни, пекарни и королевские кухни.541.

Через эту территорию проходил гостевой дом, упоминаемый в описаниях резиденции XVI в., без сомнения, уже в XVI в. мощеный.542. О направлении гостя сообщает Измерение прудов г. Петра Хвалчевского... построенных с 1561 года, где описывалось Третье правительство прудов от гостевого до Гродно543. Поскольку эти водоемы сохранились до сих пор, вопрос направления гостя Неоспорим. Это был самый прочный элемент, который сохранился до сегодняшнего дня в виде ул. Белостокской. К северу от гостя находилась резиденционная часть, а на юг конная часть. На юге, потому что вне гостеприимства (на месте современного нам интерната Школ и построенных сегодня домов Бисел.

Гость был очень старым элементом. Здесь проходила главная дорога из Вильнюса и Гродно в Тыкоцин и Варшаву. В 1510 году на Ясре, на протяжении этого времени тогдашний владелец имущества - Николай Радзивилл построил мост, который был одним из четырех (остальные были расположены в: Стражи на Соколде,

Сноски

536 С. 267; Материалы для истории.

537 В 1983 г. в ходе археологических раскопок была замечена система культурных слоев в строительной раскопке на ул. Белостокской 41, граничащей с резиденцией, где на глубине 60 см от поверхности находился слой горения, что можно связать с пожаром мещанских построек в 1574 г.

538 15 V 1562 г. названа ул. Новодворская - CPAHB, Е. 1809, op. 1, No 1, К. 82.

539 HH. Karwowska, J. Maroszek, Отчет об ахеологических исследованиях в Кнышине, на ул. Белостокской, на месте Королевской резиденции Сигизмунда Августа, Белосток 1984 (машинопись Воеводского консерватора памятников в Белостоке).

540 1, Марокко, Королевская резиденция Кнышиньского, Белостока” 1993, No 3(31), с. 3-23.

541 Краков, No 110, с. 78v-83.

542 Король в 1568 г. приказал горожанам: на рынке и на городских улицах брусчаткой, кроме того ратушу этого города на рынке своими усилиями построить, дороги и границы вокруг всех городов, в том числе городских земель, расположенных и в этот город, которые тянутся за счет ремонта, они должны быть вечными - AGAD Warszawa, МК, No 118, k. 200-203, No 220.

543 В. Хомячков, Материалы для истории..., op. cit., с. 261.