Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 110, с. 204-205
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 204-205
Оригинал (по-польски)
Szczególną pomocą okazał się zachowany Obśćij plan Knyśinskago imenija sostojaśćogo vo lennom vladenii grafa Krasinskago Grodnenskoj gubernii Belostokskago uezda sostavlennyi v 1862 godu w skali 1:21 532. Ten z kolei obejmował wyłącznie grunty majątku Knyszyn, bez terenów należących do miasta, ale obserwując jego treść odnajdujemy w obszarze miasta należące do własności państwowej tereny położone głównie przy ulicach Białostockiej i w części Starodwornej, będące we władaniu dworu. Przygotowując scalanie gruntów 16 VIII 1926 r. Powiatowy Urząd Ziemski w Białymstoku zapytywał zarząd dóbr Knyszyn czy pośród gruntów Knyszyna, przedmieść Wodziłówka, Poniklica i Grądy znajdują się użytki rolne lub leśne należące do dóbr Knyszyn? Administrator odpowiedział: W samym mieście Knyszynie znajduje się pośród gruntów mieszczańskich wodny młyn ze stawem i łąką, place czynszowe, plac bez budynków, które stanowią własność dzierżawcy i jeden dworski mieszkalny budynek, wraz z oborą i ogrodem warzywnym533. Tereny te bez wątpienia stanowiły pozostałości własności królewskiej, a więc były na miejscu, na którym w przeszłości znajdowała się siedziba królewska, gdzie funkcjonowała rezydencja, w której tak często przemieszkiwał i zmarł król Zygmunt August.
Przeprowadzono kwerendy w źródłach późniejszych. Poszukiwaniami objęto m.in. zespoły z Archiwum Państwowego w Białymstoku — Starszego Notariusza Grodzieńskiego (1883-1915), gdzie notowany był obrót nieruchomościami w mieście i starszy od niego zarząd dóbr królewskich departamentu białostockiego z czasów zaboru pruskiego - Kamerę Prus Nowowschodnich w Białymstoku (1795-1807). Z analizy informacji uzyskanych z pierwszego zespołu archiwalnego okazało się, że własności przy ul. Białostockiej, od miejsca gdzie dziś zlokalizowany jest zespół szkół knyszyńskich, aż do rzeki Jaskranki i usytuowanego tam wodnego młyna należały rzeczywiście, jak pokazywał plan z 1862 r. do dworu, a jedynie zabudowania były własnością głównie kolonistów niemieckich, którzy rozwijali tam produkcję włókienniczą534. Akta z czasów pruskich dostarczyły schematycznych planów informujących, że ok. 1799 r. miejsce po rezydencji królewskiej zostało
zajęte przez nowo rozmierzone siedliska kolonistów 20. Tak więc ok. 1800 r. zlikwidowano niemal wszystkie ślady po dworcu królewskim, można powiedzieć, że z niemiecką dokładnością. Wyjaśnia to w pełni dlaczego nikomu dotąd nie udało się wskazać poprawnej lokalizacji miejsca dawnej rezydencji królewskiej. Prawdziwa jest więc informacja zawarta w knyszyńskiej tradycji historycznej przekazywanej przez mieszkańców, że dworzec znajdował się na najbliższym za miastem wzgórzu, tyle że miasto rozrosło się, obejmując zabudowaniami morenowe wzgórze, wcinające się kilkaset metrów w bagnistą dolinę rzeki, gdzie niegdyś była rezydencja. Dlatego to inni doszukiwali się miejsca jej lokalizacji na następnym wzgórzu, które w XIX w. romantycznie nazwano Góra Królowej Bony. Prawdziwą nazwę, sięgającą XVII
Szkic sytuacyjny z 1799 r. podziałów własnościowych pomiędzy siedliskami miasta Knyszyna, a nowo uczynionymi działkami na miejscu rezydencji przy ul. Białostockiej i Starodwornej. AP Białystok, Kamera, nr 2702, k. 17.
1 XVIII w. notuje jeszcze Mapa obrębowa z 1953 r.: Góra Szubienicza, bowiem na wzgórzu tym urządzono później barokową, widowiskową scenerię śmierci, co potwierdzał samotny krzyż, postawiony pewnie na mogiłkach, gdzie chowano skazańców. W XVI w. tę tzw. Górę Szubieniczą vel Królowej Bony porastał las. Inwentarz z 1564 r. opisując tzw. Trzecie Pole folwarku knyszyńskiego, położone między tą górą a wsią Chraboły, stwierdzał: Przy535
Сноски
532 AP Białystok, Grodzieńska Komisja Lustracyjna [dalej cyt. GKL], nr 36.
533 AP Białystok, Powiatowy Urząd Ziemski w Białymstoku, nr 54, k. 71. Również nieżyjący już Waldemar Malke mieszkaniec Knyszyna, właściciel domu przy ul. Biało- stockiej 63 twierdził, że łąki nad stawem młyńskim nazywano: Dworskie.
534 Por. AP Białystok, Starszy Notariusz Grodzieński, m.in. nr 5272 i 6140: przy odsprzedaży nieruchomości przy ul. Białostockiej, nr 349 zanotowano, że nieruchomości zakljucajuśćja v v prinadleżaśim grafom Krasinskim i sostojaśćom v većnom ćinsevom vladenii Irkovica i Chelfeca.
535 Por. ilustracje: Szkic sytuacyjny z 1799 r. podziałów własnościowych pomiędzy siedliskami miasta Knyszyna, a nowo uczynionymi działkami na miejscu rezydencji przy ul. Białostockiej i Starodwornej. AP Białystok, Kamera, nr 2702, k. 17, oraz: Plan gruntów miejskich m. Knyszyna z 1799 r., AP Białystok, Kamera, nr 2690 A.
Перевод на русский (машинный)
Особую помощь оказал сохранившийся районный план Кнышинского имени Состояния во Владении графа Красинского Гродненской губернии Белостокского уезда в 1862 году.532. Этот, в свою очередь, охватывал исключительно земельные участки имения Кнышин, без территории, принадлежащей городу, но, наблюдая за его содержанием, мы находим в районе города земельные участки, принадлежащие государственной собственности, расположенные в основном на улицах Белостока и в части Стародворной, которые находятся во владении королевского двора. Готовя слияние земель 16 августа 1926 года. Земельное управление в Белостоке выкупало имущество533. Эти земли, несомненно, были остатками королевской собственности, и поэтому они были на том месте, где в прошлом находилась королевская резиденция, где так часто переезжал и умер король Сигизмунд Август.
Было проведено запросов в более поздних источниках. Поисками были в основном королевские мельничные работы 62-го государственного архива в Белостоке Старшего нотариуса Гродненской (1883-1915), где был зафиксирован оборот недвижимости в городе и старше его управление королевских владений Белостокского департамента со времен прусского захвата Камеры Ново-Восточной Пруссии в Белостоке (1795-1807 гг.).534. Записи прусских времен предоставили схематические планы, информирующие о том, что около 1799 года место королевской резиденции осталось
Занято только что размещёнными местами обитания колонистов 20. Таким образом, около 1800 г. были ликвидированы почти все следы королевской резиденции, можно сказать, с немецкой точностью. Это полностью объясняет, почему никто до сих пор не смог указать правильное место расположения бывшей королевской резиденцией. Так что информация, содержащаяся в Кнышинской исторической традиции, передаваемой жителями, что резиденция находится на ближайшей за городом холма, настолько много
Ситуационный набросок 1799 г. о разделе собственности между ареалами обитания города Кнышина и недавно построенными земельными участками на месте резиденции на ул. Белостокской и Стародворной. АП Белосток, Камера, No 2702, к. 17.
1 XVIII в. еще записывает Карта местности с 1953 г.: Гора Шубенича, потому что на этом холме позже была устроена барочная, зрелищная сцена смерти, что подтверждал одиночный крест, установленный, вероятно, на могилках, где хоронили осужденных. В XVI в. эта так называемая гора Шубенича вель Королевы Боны описал лес.535
Сноски
532 Белосток, Гродненская люстрационная комиссия [далее ГКЛ], No 36.
533 AP Белосток, Поветское земельное управление в Белостоке, No 54, к. 71. Также умерший Вальдемар Малке житель Кнышина, владелец дома на ул. Бело- Стоцкой 63 утверждал, что луга над мельничным прудом назывались: Дворские.
534 Старейший нотариус Гродненский, в том числе No 5272 и 6140: при перепродаже недвижимости на ул. Белостокской, No 349 было зарегистрировано, что недвижимость заключалась в принадлежащем графам Красинским и состоятелям в воеводстве Иркутска и Хельфека.
535 С. Иллюстрации: Ситуационный эскиз 1799 г. раздела собственности между жилыми помещениями города Кнышина и недавно построенными участками на месте резиденции на ул. Белостокской и Стародворной. А. П. Белосток, Камеры, No 2702, к. 17, а также: План городских земель м. Кнышина 1799 г., А. П. Белостоцк, Камера A 2690