Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 109, с. 202-203

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 109 из 338

С. 202-203

Оригинал (по-польски)

źródła zatytułowanego Inwentarz imienia knyszyńskiego i gonięckiego jako budowanie we dworcech, tak też zboża, bydła, statków, zasiania, jak też pożytków i dochodów wszelakich z rozkazania JKM przy podawaniu w starostwo JMP Janowi Zamoyskiemu sekretarzowi JKM... przez nas na to za listem i rozkazaniem JKM wysłanych Hieronima Makowieckiego, sekretarza JKM, Józefa Hołownię podsędka ziemskiego nowogrodzkiego, rewizorów JKM, wedle dania sprawy wójtów miejskich i sielskich z każdego folwarku, spisany i sprawiony w roku 1574 miesiąca maja 8 dnia. Inwentarz ten rozpoczynał się od opisu: Naprzód budowanie dworca knyszyńskiego... Później na k. 5 rozpoczynał się opis: Miasto Knyszyn...1%525 Fragmenty publikowanych opisów dworca pochodzą z różnych lat, a gdy weźmie się pod uwagę fakt, że stale rezydencja ulegała przekształceniom wówczas poznanie kompozycji jest niezwykle trudne i złożyło się na fakt braku poprawnej lokalizacji, tego przecież bardzo dużego i ważnego obiektu.

Rezydencję opisywano osobno od starostwa. Zachowany do dziś rękopiśmienny inwentarz starostwa knyszyńskiego z 1569 r. odnotowywał: Dwór Knischinski przy mieście nie jest do tego inwentarza opisan, dlatego, że КЛМ p. Konarskiemu zlecić raczył526. Analogicznie postępowano zresztą w przypadku twierdzy tykocińskiej. Inwentarz starostwa tykocińskiego po śmierci nieboszczyka p. Jopa Pretghusa starosty tykocińskiego przez Kaspra Ktodzińskiego wojskiego sochaczewskiego a Marcina Podgórskiego jurgieltnika JKM z rozkazania KJM spisany, a p. Łukaszowi Gorniczkiemu sekretarzowi JKM i staroście tykocińskiemu podany roku 1571 dnia 31 miesiąca Decembra, również jedynie odnotował: Zamek tykociński. Ten zamek aczkolwiek jest panu staroście z strony budowania w moc zlecony, ale iż się sam KJM nim opiekować i [w] wiadomości swej zawsze mieć raczy, około budowania jego dlatego się spisowanie jego w tym inwentarzu opuściło527.

Brak możliwości bezpośredniego zlokalizowania rezydencji króla, na podstawie źródeł pisanych i badań archeologicznych skłoniły autora niniejszej publikacji do żmudnych wieloletnich badań historycznych. Za punkt wyjścia uznano poznanie struktury własnościowej w obrębie granic historycznego miasta Knyszyna, wraz z jego polami ornymi, przedmieściami i wszystkimi przynależnościami. Zewnętrzne granice własności miejskiej nie mogły ulegać w przeszłości zmianom, bo na to nie pozwalał system trójpolowego gospodarowania. Tak długo, jak długo pola miejskie pozostawały

w szachownicy nie mogła ulec zmianie zewnętrzna granica miasta, a dworzec królewski — jak stwierdzają źródła historyczne z XVI w., był położony w samym mieście. Dlatego należało badaniami historycznymi objąć całe miasto.

Grunty Knyszyna i jego przedmieść zostały skomasowane dopiero w l. 1928-1930. Należało zrekonstruować mapę własności miejskiej sprzed scalenia. Okazją do tego było zachowanie do dziś zespołu 14 arkuszy planów scaleniowych obejmujących fragmenty całości gruntów miejskich, z naniesionymi jednak strukturami sprzed i po scaleniu (w skali 1:4000)528. W 1985 r. Okręgowe Przedsiębiorstwo Geodezji i Kartografii w Białymstoku dla potrzeb badawczych odtworzyło 14 arkuszy planu miasta sprzed 1928 r. 529 5саlenie objęło jedynie grunty, nie prowadzono jego w części centralnej, gdzie istniała zabudowa, place siedliskowe i ogrody, wobec czego układ ulic miasta i własności przy nich pozostał taki jaki był przed 1928 r530. Dlatego sięgnięto po plan tej części miasta, najstarszy z zachowanych, z 1946 r., również w skali 1:4000, dokonując jego przerysu dla potrzeb niniejszych badań. W efekcie skompilowano całość obrazu gruntów i układu centrum na mapie w skali 1:10 000, co dało pełny obraz historycznego obszaru, w jego podziałach na 4 pola miejskie: Staropole, Stoczek, Za Bagnem i Nowe oraz przedmieścia. Grądy, morgów miejskich i naddatków531. Każdy z elementów dał się odnieść do pomiarów i podziałów przeprowadzonych jedynie w XVI w. Układ przestrzeni miejskiej przetrwał w Knyszynie aż po 1928 r. W ten sposób wyeliminowano te miejsca, na których nie mógł być zlokalizowany dworzec Zygmunta Augusta.

Сноски

525 А. Jabłonowski, Podlasie, cz. 3, s. 127-128.

526 AGAD Warszawa, ASK, dz. LVI, nr К-11, К. 2.

527 АР Kraków, ZZG, nr 108, К. 324.

528 W. Markowski, Pierworys gruntów miasta Knyszyn w powiecie białostockim, województwie białostockiem położonego, scalonych na mocy orzeczenia Okręgowej Komisji Ziemskiej w Białymstoku z dn. 17 X 1930 r. Pomiaru na gruncie dokonał i pierworys niniejszy sporządził według południka magnetycznego w roku 1928 mierniczy przysięgły. Skala 1:4000, arkusze 1-14 (Wojewódzkie Biuro Geodezji i Terenów Rolnych w Białymstoku Oddział w Mońkach). Rysunki tuszem na kartonie.

529 Miasto Knyszyn. 14 kopii planów z gruntów miasta Knyszyna [według stanu przed scaleniem w l. 1928-1930] wykonano w OPGiK Białystok w 1985 r. na podstawie pierworysów sporządzonych [przez W. Markiewicza] przy scalaniu gruntów na mocy orzeczenia OKZ w Białymstoku z dnia 17 X 1930 r. Skala 1:4000. Arkuszy — 14 (А, В, С, D, Е, Е, G, H, I, J, K, L, M, №. Rysunki tuszem na folii.

530 Miasto Knyszyn [część terenu zajętego przez parcele siedliskowe i ogrody miejskie nie objętego scalaniem 1928-1930 r.]. Kopię planu miasta Knyszyn wykonano w OPGiK - Białystok w 1985 r. na podstawie wstępnego planu pomiarowego m. Knyszyn z roku 1946. (ROSiOŚK Białystok, Zbiór kartograficzny).

531 Por. AP Białystok, Okręgowy Urząd Ziemski Białostocki, nr 96, k. 26.

Перевод на русский (машинный)

Инвентарь имени Кнышинского и Гоняцкого начинается с описания пяти дней на вокзалах, а также зерна, судов, посева, а также всех благ и доходов от приказа JKM при вручении в JMP Я. Замойскому секретарю JKM... мы на это по письму и приказу JKM посылаем Hierónku Ma.525 Фрагменты опубликованных описаний резиденции относятся к разным годам, а если учесть тот факт, что постоянно резиденция подвергалась трансформациям, то познание композиции чрезвычайно трудно и привело к тому, что не было правильного местоположения, этого очень большого и важного объекта.

Резиденция описывалась отдельно от старосты. Сохранившийся до сих пор ручной инвентарь старосты Кнышинского с 1569 года отмечал: Королевский двор Кнышинского при городе не описан, потому что г. Конарского поручить526. То же самое происходило и в случае тыкочинской крепости. Инвентарь старосты Тыкоцинского после смерти покойного г. Йопа Претхуса оставил его староста Тыкочинский Каспий Петрович, а Марцин Подгурский Юрьельтник ЕКВ из приказа ЕКВ был написан, а г. Лукаш Горничный издавался секретарю ЕКВ.527.

Отсутствие возможности непосредственного расположения резиденции короля на основании письменных источников и археологических исследований побудило автора этой публикации к кропотливым многолетним историческим исследованиям. В качестве отправной точки было признано знание структуры собственности в границах исторического города Кнышина, вместе с его орнаментальными полями, пригородами и всеми принадлежностями. Внешние границы городской собственности в прошлом не могли подвергаться изменениям, так как долго позволяла система трехполевого управления.

В шахматной доске не могла быть изменена внешняя граница города, а королевская резиденция как утверждают исторические источники с XVI века, была расположена в самом городе. Поэтому историческими исследованиями следовало охватить весь город.

Почвы Кнышина и его пригороды были скошены только в 1 1928-1930 годах. Нужно было реконструировать карту городской собственности до слияния. Возможностью для этого стала сохранение до сегодняшнего дня комплекса из 14 листов планов объединения, охватывающих фрагменты всей городской земли, с нанесенными структурами до и после слияния (в масштабе 1:4000)528. В 1985 году Окружное предприятие геодезии и картографии в Белостоке для исследовательских целей воссоздало 14 листов плана города до 1928 года.529 Поселение охватывало только землю, не проводилось в центральной части, где существовали застройки, места обитания и сады, поэтому расположение улиц города и собственности на них оставалось таким, каким оно было до 1928 года.530. Поэтому был взят план этой части города, старейший из сохранившихся, 1946 г., также в масштабе 1:4000, сделав его предварительным для нужд этих исследований. В результате было составлено целое изображение земли и расположения центра на карте в масштабе 1:10 000, что дало полное представление об исторической области, в ее делениях на 4 городских поля: Старополе, Сток, За Багном и Нови и пригород над городом.531. Каждый из элементов был связан с измерениями и делениями, проведенными только в XVI веке. Система городского пространства сохранилась в Кнышине до 1928 года. Таким образом, были устранены те места, где не могла быть резиденция Сигизмунда Августа.

Сноски

525 А. Яблоновский, Подляшье, ч.3, с. 127-128.

526 AGAD Варшава, ASK, dz. LVI, No К-11, К. 2.

527 Краков, ZZG, No 108, К. 324.

528 В. Марковский, Первенец земельных участков города Кнышин в Белостокском повяте, Белостокском воеводстве, слитых по решению Окружной земельной комиссии в Белостоке от 17 X 1930 г. Измерение на грунте и первый экземпляр был сделан магнитным меридианом в 1928 г.

529 Город Кнышин. 14 копий планов из земли города Кнышина [по состоянию перед слиянием в 1 1928-1930] были сделаны в ОПГиК Белосток в 1985 году на основе первых рисунков, составленных [по В. Маркевичу] при слиянии земель по решению ОКЗ в Белостоке от 17 X 1930 г., шкала 1:4000, М.С. К.

530 Город Кнышин [часть территории, занятой земельными участками и городскими садами, не включенными в объединение 1928-1930 гг.]. Копия плана города Кнышин была выполнена в ОПГиК - Белосток в 1985 г. на основе предварительного плана измерения г. Кнышин 1946 г. (ROSIOŚK Белосток, Сбор картографии).

531 Пор. AP Белосток, Окружное Земельное Управление Белостока, No 96, к. 26.