Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 108, с. 200-201

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 108 из 338

С. 200-201

Оригинал (по-польски)

zacji dworu i śladów po nim Marian Paździor, poświęcając temu problemowi studium konserwatorskie519 i artykuł opublikowany w 1968 r. w „Roczniku Białostockim”. Rozważał kilka możliwości umiejscowienia rezydencji w dzisiejszej miejscowości Knyszyn Zamek (dawniej Knyszyn PGR), gdzie od XVI w. funkcjonował folwark starostwa knyszyńskiego, a także rezydencja starościńska, lokalizacji na Górze Królowej Bony, w niedalekim sąsiedztwie tzw. Sadzawek Królewskich. Zwrócił uwagę na pozostałości fundamentów bliżej nie określonej budowli w podknyszyńskiej Wodziłówce, a nawet na rezydencję leśniczego knyszyńskiego w Borsukówce, w pobliżu Zwierzyńca Królewskiego zwanego Popielewo. Obszerne kwerendy źródłowe i penetracja terenowa nie dały rezultatów.

Po rezydencji nie pozostały żadne ślady, a nawet umiejscowienie jej w przestrzeni wydawało się niemożliwe520. W 1977 r. archeolog Krzysztof Burek przeprowadził poszukiwania rezydencji w rejonie Góry Królowej Bony. Kilkadziesiąt odwiertów geologicznych i niewielkich wkopów sondażowych, które wykonał, wykazały brak warstw kulturowych w tym rejonie, które winny znamionować istnienie w tym miejscu osady ludzkiej521. Poszukiwania Burka całkowicie obaliły koncepcję, że w tym miejscu znajdował się dworzec i udowodniły niezbicie, że miejscowa tradycja jest w błędzie.

Podstawowym źródłem do dziejów rezydencji są materiały wydane drukiem przez Władysława Chomętowskiego w tomie zatytułowanym Materiały do dziejów rolnictwa w Polsce XVI i XVII w. opublikowanym w Warszawie w 1876 r. Chomętowski wydał drukiem obszerne fragmenty kodeksu papierowego, do 1944 r. znajdującego się w zbiorach Ordynacji Krasińskich w Warszawie. Rękopis ten spłonął w czasie Powstania Warszawskiego, toteż wartość edycji źródłowej jest ogromna. Publikacja jest jednak niedoskonała.

Autor nie zamieścił foliacji rękopisu, przez co publikowane fragmenty nie '

sposób odnieść bezpośrednio do zawartości kodeksu podanej przez Franciszka Pułaskiego w katalogu zbiorów — Opisie 815 rękopisów...522. W efekcie obserwujemy sytuację taką, jakoby dwukrotnie opublikował inwentarz starostwa knyszyńskiego z 1561 r. (raz na s. 240-263, a drugi raz na s. 267-290).

Wszyscy korzystający dotąd z edycji uważali, że informacje odnoszą się do roku 1561. Tak jednak nie jest. O ile tekst ze s. 240-263 jest w rzeczywistości Rewizją dworów starostwa knyszyńskiego dzierżawy JMP Piotra Chwalczewskiego podkomorzego kaliskiego, przez ks. Adama Pilchowskiego scholastyka warszawskiego uczynionej w roku 1561 miesiąca Junia dnia 19, a w spalonym kodeksie znajdował się na k. 5-34, o tyle tekst drugi ze s. 266-290 żadną miarą nie pochodzi z 1561 r. Zawierał bowiem odmienne informacje o stanie zagospodarowania wsi, podziałach na wójtostwa itd. O ile na s. 242 o siole Kobylany pisze się, ma w sobie włók 30, a tego sioła poddani mają wolność od czynszu do roku 1564, to na s. 266 stwierdzono: Sioło Kobylanki. W którem było włók 30, nie wszystko osiadłe. Te 30 włók za rozkazaniem KJM dano miastu i К temu jeszcze przymierzono puszczy włók 523. Czyni wszystkich włók podłego gruntu 52. Z tych włók miasto jeszcze nie płaciło, bo przerobków mało, albo nic nie mają, ale w roku [15]64 powinni będą płacić wszystkie powinności. Inna jest też struktura wsi przynależnych do poszczególnych wójtostw (na s. 268 pojawia się wójtostwo rudzkie, mimo że na s. 242 sioła Ruda, Czarna, Chraboły wymieniane wcześniej w wójtostwie zwanym Domasz razem z Krypnem, Zastoczem i Zofiówką). Na s. 244 mówi się o nie rozmierzeniu ogrodów przy dworze dobrzyniewskim, gdy na s. 273 zapisano: Ku temu dworu ogrodów na ogrodniki 48, każdy po m. 63. Inny przykład to sioło Pogorzałki, które w 1561 r. ma w sobie wł. 40, nie masz nic pustego, a na s. 275 zapisano: w tym siole gruntu średniego wł. 40, spustoszałych wł. 1 1/2. Różnice można mnożyć. Dochodzimy do wniosku, że tekst na s. 267-290 to: Inwentarz dochodów i pożytków starostwa knyszyńskiego..., przez Adama Pilchowskiego..., przy spuszczaniu tego starostwa przez p. Piotra Chwalczewskiego podkomorzego kaliskiego i przy podaniu tego starostwa w sprawę p. Hieronima Koryckiego koniuszego JKM w roku 1564 września 11 spisany, który w spalonym kodeksie był na k. 35-92. Kompilacja dwu różnych inwentarzy dokonana przez Chomętowskiego i wydana drukiem jako jeden spowodowała, że informacje się wzajemnie wykluczały, bądź powtarzały i uniemożliwiały poprawną analizę źródła, a w konsekwencji też rozczytanie układu, a nawet samą lokalizację dworca królewskiego, którego opis przytoczono na s. 291-299 z inwentarza 1564 r. Do minimum skrócono inwentarz samego miasta, pomijając nazwiska mieszczan knyszyńskich524. Dodatkową trudność sprawia opublikowanie przez Aleksandra Jabłonowskiego niektórych fragmentów (również spalonego w 1944 r.) innego

Сноски

519 M. Paździor, Dwór królewski wraz z folwarkiem. Studium historyczne, Warszawa 1963, Tenże, Knyszyn woj. białostockie, pow. Mońki. Studium historyczne dworu królewskiego wraz z folwarkiem, cz. II, Warszawa 1964 (maszynopisy PSOZ Białystok).

520 M. Paździor, Dwór królewski Zygmunta Augusta w Knyszynie, „Rocznik Białostocki” 1968, t. VIII, s. 359-395.

521 Informator Archeologiczny. Badania, Warszawa 1978, s. 274-275.

522 Opis 815 rękopisów Biblioteki Ordynacji Krasińskich, wyd. F. Pułaski, „Biblioteka Ordynacji Krasińskich”, t. 23-29, Warszawa 1915, s. 103, nr 119. W kodeksie tym było 261 kart.

523 Później nazywano ten obszar polem na Nerestkach.

524 w. Chomętowski, Materiały do dziejów..., op. cit., s. 263-266.

Перевод на русский (машинный)

Королевского двора и его следов, Мариан Паздзьор, посвящая эту проблему изучению консервации.519 и статью, опубликованную в 1968 году в Ежегоднике Белостокском”. Он рассмотрел несколько вариантов расположения резиденции в сегодняшнем месте Кнышин замок (бывший Кнышин PGR), где с XVI века функционировал Knyszyński folwark, а также старость резиденции, место на горе Королевы Боны, недалеко от так называемого Королевских садов.

От резиденции не осталось никаких следов, и даже размещение ее в пространстве казалось невозможным.520. В 1977 году археолог Кшиштоф Бурек провел поиск резиденции в районе Горы Королевы Боны. Несколько десятков геологических скважин и небольших оползней, которые он сделал, показали отсутствие культурных слоев в этом районе, которые должны были бы обозначить существование в этом месте человеческого поселения521. Поиски Бурка полностью опровергли идею о том, что на этом месте находилась резиденция и неопровержимо доказали, что местная традиция ошибается.

Основным источником для истории резиденции являются материалы, напечатанные Владиславом Хомятовским в томе «Материалы для истории сельского хозяйства в Польше XVI и XVII веков», опубликованном в Варшаве в 1876 году. Хомятовский издал обширные фрагменты бумажного кодекса, до 1944 года находившегося в сборнике Ордена Красинских в Варшаве. Однако рукопись эта сгорела во время Повска.

Автор не опубликовал фольги рукописи, поэтому опубликованные фрагменты не "

как непосредственно обратиться к содержанию кодекса, указанного Франциском Пуласки в каталоге коллекций Описание 815 рукописей...522. В результате мы наблюдаем ситуацию, как будто он дважды опубликовал инвентарь старосты Кнышинского с 1561 года (раз на стр. 240-263, а второй раз на стр. 267-290).

Все, кто до сих пор пользовался редакцией, считали, что информация относится к 1561 году. Однако это не так. Хотя текст из с. 240-266 на самом деле является ревизией усадеб старосты Кнышинского 5-66 с подкоморьевским Петром Хвалчевским, к о. Адаму Пилховскому был написан варшавский текст в 1561 году. Эти 30 ниток по приказу КДЖМ были даны городу, и К тому времени еще измерялись луговые нитки.523. Он делает все нити в доме 52. Из этих нитей город еще не заплатил, потому что переделок мало, а у них ничего нет, но в году [15]64 они должны будут платить все долги. Другой также является структура деревни, принадлежащей к отдельным земельным участкам (на с. 268 появляется рудское войто, хотя на с. 242 поселение называется Черным, Мы приходим к выводу, что текст на стр. 267-290 является: Инвентарь доходов и выгод старосты Кнышинского..., Адам Пилховски..., при спуске этого старосты Петром Хвастивским или подкоморжским был написан в 1564 году.524. Дополнительная трудность заключается в том, что Александр Яблоновский опубликовал некоторые фрагменты (также сожженные в 1944 году) другого

Сноски

519 M. Pázdzior, Королевский двор вместе с фольварком. Исторические исследования, Варшава 1963, Tenje, Кнышин воеводство Белостокское, пов. Моньки. Исторические исследования королевского двора вместе с фольварками, ч. II, Варшава 1964 (машинописи PSOZ Белосток).

520 М. Паздзиор, Королевский королевский двор Сигизмунда Августа в Кнышине, «Ежегодник Белостокский», 1968, том VIII, стр. 359-395.

521 Археологический справочник. Исследования, Варшава 1978, с. 274-275.

522 Описание 815 рукописей Библиотеки Красинских Ординаций, изд. Ф. Пуласки, «Библиотека Красинских Ординации», т. 23-29, Варшава 1915, стр. 103, No 119. В этом кодексе было 261 карт.

523 Позже этот район называли полем на Нерестках.

524 В. Хомячков, Материалы к истории..., op. cit., с. 263-266.