Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 102, с. 190-191

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 102 из 338

С. 190-191

Оригинал (по-польски)

szek Bujak. Historyk ten opierając się na publikowanych drukiem źródłach ustał, że w ciągu l. 1548-1572 Zygmunt August odwiedził Knyszyn 14 razy i że przebywał tam co najmniej 315 dni499. Kolejną wersję itinerarium opracował A. Gąsiorowski. Uściślił on itinerarium o wiadomości zaczerpnięte z Matricularum Regni Poloniae Summaria'500, i z rachunków królewskich. W świetle jego ustaleń król miał odwiedzać Knyszyn 15 razy i mieszkać tam łącznie 341 dni. Wobec faktu, że opracowane przez Gąsiorowskiego itinerarium nadal posiada duże luki, koniecznym było opracowanie bardzo szczegółowego zakresu pobytów w Knyszynie. Kwerenda wykazała 373 dokumenty i listy króla z podpisem jego ręki, wystawionych w Knyszynie:

25-27 VIII 1545 r. 29 XI 1561 r. 18 I — 1 III 1567 r.

21 XI 1547 r. 11-13 V 1563 r. 1-18 I 1567 r.

17 X 1553 - 8 II 1554 r. 30 X - 1 XI 1563 r. 25 VIII - 8 IX 1567 r. 19 I 1555 r. 8-18 V 1564 r. 9 II - 27 IV 1568 r.

28 I 1556 r. 3-20 IX 1564 r. 19 УП - 26 VIII 1568 r. 23 1 1557 r. 4-23 VII 1565 r. 27 VIII - 9 XII 1569 r. 3 VII 1559 r. 20-27 III 1566 r. 1-7 VII 1572 r.

Powyższe 21 pobytów króla w Knyszynie obejmowało 499 dni. Terminy ich pozostają w zgodzie z itinerarium władcy opracowanym przez A. Gąsiorowskiego'!!. (Zob. aneks, tabela 1.)

Wiele jednak innych wzmianek kłóci się z przyjętymi przez tego historyka terminami. Wspomnieć można o dokumentach i listach datowanych w Knyszynie 26 X 1551 r., 1552 r. (bez daty dziennej), 8 i 12 VII 1564 r., 7 VI 1565 r., 18-24 XI 1566 r., 18 Ш 1567 r., z УТ 1568 г., 10 У 1568 r. Część z nich są bez wątpienia prawdziwe, inne znamionują dokumenty fałszywe. Te mogły m.in. powstać w ostatnich dniach życia króla, gdy jak zeznawali dworzanie po śmierci Zygmunta Augusta, król już w wigilię śmierci, nie czując | się zawodzeniem ręki, tak wiele podpisał dokumentów502. Deputaci oddelegowani przez sejm 1573 r. do rozsądzenia zajść towarzyszących śmierci króla w Knyszynie 7 VII 1572 r. stwierdzali: ci ludzie podli i nikczemnego rodu zdeptali wszystkie urzędy, sami listy królewskie do woli pisali, pieczętowali, do podpisu królowi podawali i rozdawał... Król sam ciężką chorobą złożony501

i prawie konający, wyraźnym głosem dał świadectwo o wielu listach podpisanych w ten sposób, że prowadzono jego rękę. Czas niejaki przed śmiercią król nie zupełnie był przytomny na umyśle, po śmierci zaś jego znaleziono wiele listów i nadań przezeń podpisanych, co stwierdzone być może przez komornych czyli owych pachołków, do których należy rozdawanie podobnych listów, albo t przez same listy, jeżeli pewne osoby je okażą. Dworzanin królewski Jan Jarzyna powiedział, że mu się zwierzył Mikołaj Kiszka wojewoda podlaski, iż ktoś zmusił króla już na wpół umarłego, prowadząc jego rękę do podpisania kilku listów, i że darowizny na mocy tych listów wydarte przenoszą 50 000 rocznego dochodu. Co mówił Jarzyna, Andrzej Zborowski miecznik koronny, jeden z deputatów dodał, że w tenże sposób darowano Radziwittowi terytorium szawelskie na Litwie, przynoszące z górą 30 000 zł rocznego dochodu. Jan Kostka kasztelan gdański utrzymywał że widział się z kupcem Janem Bolmanem wracającym z Knyszyna i gdy go zapytał, czy przywozi stamtąd pieniądze Bolman mu okazał 6 nie zapisanych blankietów królewskich na pargaminie, ręką królewską podpisanych i pieczęcią jegoż umocowanych. Kasztelan kamieniecki Hieronim Sieniawski oświadczył przed senatem, iż po śmierci króla znalazł pieczęć monarszą niezwykle zużytą od laku i papieru tak, że nie było na niej znać ani śladów herbu koronnego. W tym to czasie namnożyło się owych dożywociów!?.

Liczba ok. 500 dni spędzonych w Knyszynie (zob. aneks, tabela 2) jest duża, gdy zważy się fakt, że składają się na nie przyjazdy wielokrotne, a nie stałe przemieszkiwanie przez dłuższy okres. Król bywał w swej podlaskiej rezydencji przygotowując się do sejmów (np. 1554, 1564, 1566, 1567 r.) 1 poich zakończeniu (1563, 1564, 1565, 1567, 1569). W Knyszynie w 1553 r. rozdał 5, w 1567 r. - 2, a w 1569 r. — 9 wakansów. Liczne nominacje tam wystawiane wskazują na preferowanie przez Żygmunta Augusta rozdawnictwa urzędów i krzeseł senatorskich w warunkach jak najmniej krępujących!4. Pośrednio poświadcza cel tam rezydowania kameralność miejsca i niezależność.

W Knyszynie obradowały przy okazji pobytów władcy sądy zadworne. W 1553 r. odbył się tam słynny proces Halszki z Ostroga. Stanisław Czarnkowski, wówczas sekretarz królewski wygłosił Mowę w sprawie księżny Ostrogskiej Beaty z książęciem Dymitrem Sanguszkiem i Wasilem książęciem503504

Сноски

499 Е. Bujak, Stolice Polski. (Gniezno-Kraków-Warszawa), „Studia Geograficzno-Historyczne”, Warszawa 1925, s. 253-294.

500 Matricularum Regni Poloniae Summaria, pars М, vol. 2, Warszawa 1961.

501 Gąsiorowski, Itineraria dwu ostatnich Jagiellonów, „Studia Historyczne” 1973, r. 16, s. 249-273.

502 MN Kraków, Bibl. Czart., TN 81, nr 17, s. 49-50.

503 $. Orzelski, Bezkrólewia ksiąg ośmioro, czyli dzieje Polski od zgonu Zygmunta Augusta r. 1572 aż do r. 1576, t. 1, Petersburg 1858, s. 76-85.

504 А. Sucheni-Grabowska, Obsadzanie urzędów senatorskich i ministerialnych przez Zygmunta Augusta, [w:] Studia nad gospodarką, społeczeństwem i rodziną w Europie późnofeudalnej, Lublin 1987, s. 179-194.

Перевод на русский (машинный)

На основании опубликованных источников историк прекратил, что в течение 1 года 1548-1572 Сигизмунд Август посетил Кнышин 14 раз и что он пробыл там по крайней мере 315 дней.499. Еще одну версию itinerarium разработал А. Гусионовский. Он уточнил itinerarum о сообщениях, взятых из Matricularum Regni Poloniae Summaria'500, и из королевских счетов. В соответствии с его договоренностями, король должен был посетить Кнышин 15 раз и проживать там в общей сложности 341 день. Учитывая тот факт, что разработанный Гусиоровским itinerarium по-прежнему имеет большие пробелы, необходимо было разработать очень подробный объем пребывания в Кнышине. В запросе было 373 документа и письма короля с подписью его руки, выданных в Кнышине:

25-27 августа 1545 г. 29 ноября 1561 г. 18 января 1 марта 1567 г.

21 ноября 1547 11-13 V 1563 1-18 I 1567

17 X 1553 - 8 II 1554 30 X - 1 XI 1563 25 VIII - 8 IX 1567 19 I 1555 8-18 V 1564 9 II - 27 IV 1568

28 I 1556 г. 3-20 IX 1564 г. 19 ПТ - 26 VIII 1568 г. 23 1 1557 г. 4-23 VII 1565 г. 27 VIII - 9 XII 1569 г. 3 VII 1559 г. 20-27 III 1566 г. 1-7 VII 1572 г.

Вышеупомянутый 21 визит короля в Кнышин включал в себя 499 дней. Их сроки соответствуют итинерарию правителя, разработанному А. Гусиоровским!. (Смотри приложение, таблица 1.)

Многие другие упоминания, однако, противоречат принятым этим историком терминам. Упоминание о документах и письмах, датированных Кнышином 26 октября 1551 г., 1552 г. (без даты), 8 и 12 июля 1564 г., 7 июня 1565 г., 18-24 ноября 1566 г., 18 августа 1567 г., с 1568 г., без сомнения, другие. | С таким трудом он подписал множество документов.502Депутаты, делегированные сеймом 1573 г. на рассмотрение событий, сопровождающих смерть короля в Кнышине 7 июля 1572 г., констатировали: эти подлые и гнусные люди разгромили все учреждения, сами по желанию писали, печатали, до подписи царю подавали и раздавали... Сам король тяжело перенес болезнь501

и почти умирая, он ясно дал свидетельство о многих письмах, подписанных таким образом, что вели его руку. Некоторое время до смерти царь не был полностью в сознании, а после его смерти было найдено много писем и даров, подписанных им, что, возможно, было установлено служанками, к которым принадлежит раздача подобных писем, или же т.н. Что сказал Яжина, Анджей Зборовский с помощью коронного мечника, один из депутатов добавил, что таким образом было подарено гербу Шавельской территории в Литве, приносящее с более чем 30 000 злотых годового дохода. Ян Костка каштелян гданьский утверждал, что видел купца Яна Болмана, возвращавшегося из Кнышина, и когда он спросил его, приносит ли он оттуда деньги короля Болмана.

Количество 500 дней, проведенных в Кнышине (см. приложение, таблица 2), является большим, если учесть, что они состоят из многократных приездов, а не постоянного перемещения в течение длительного периода. Король был в своей подляшской резиденции, готовясь к сеймам (например, 1554, 1564, 1566, 1567). 1 стих (1563, 1564)

В Кнышине во время пребывания правителя заседали дворцовые суды. В 1553 году там состоялся знаменитый процесс над Галшкой из Острога. Станислав Чарньковский, тогда королевский секретарь, выступил с речью по делу княгини Острожской Беаты с князем Дмитрием Сангушком и Василием Князем.503504

Сноски

499 Е. Буяк, Столицы Польши. (Гнезно-Краков-Варшава), «Географические и исторические исследования», Варшава 1925, стр. 253-294.

500 Matricularum Regni Poloniae Summaria, pars M, vol. 2, Варшава 1961.

501 Итинерарии двух последних Ягеллонов, «Исторические исследования», 1973, стр. 16, с. 249-273.

502 М.Н. Краков, Библ. Чарт., TN 81, No 17, с. 49-50.

503 $. Орелский, Бескоролевье книг восемь, то есть история Польши от смерти Сигизмунда Августа 1572 до 1576 года, т. 1, Санкт-Петербург 1858, с. 76-85.

504 А. Сухени-Грабовска, Замещение сенаторских и министерских должностей Сигизмунда Августа, [в:] Исследование экономики, общества и семьи в поздней феодальной Европе, Люблин 1987, с. 179-194.