Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 98, с. 182-183
Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.
С. 182-183
Оригинал (по-польски)
Rękopis jest pozbawiony daty i miejsca spisania, a nawet podpisu króla. Był pewnie jedynie projektem, któremu nie nadano mocy prawnej, jednak w pełni wyjaśnia stanowisko króla Zygmunta Augusta w kwestii dóbr własnych. Kiedy władca mógł go stworzyć? Ze sformułowań użytych w tekście wnosić można, że unia lubelska 1569 r. była już faktem, wobec czego można by domniemywać, że powstał może w 1571 r., kiedy król spisał swój testament.
W 1564 r. na sejmie w Warszawie król Zygmunt August zrzekł się praw dziedzicznych na Litwie. Donosił o tym Rzymowi w Relacji o stanie Polski złożonej papieżowi Piusowi V przez nuncjusza Juliusz Ruggieri487. W konstytucji z tego roku czytamy: #2 naród polski i ziemie dawne koronne, obieranie pana zawzżdy wolne mieli i mają, a stany zasię litewskie, księstwo ono dziedzictwem i państwem ojczystym naszym być mienili... Naprzód co się tknie sukcesji na ziemię litewską, ponieważ to wiele do spólnego zjednoczenia zawadziło, takeśmy się w tej mierze przed wszystkimi stany obojga narodu jawnie deklarowali, jakoż i teraz listem tym naszym deklarujemy: iż acz nam Pan Bóg potomstwa żadnego z przejrzenia swego świętego do tych czasów nie dał, wszakoż by go też nam dobrze i najwięcej po tym dać raczył, z łaski i też z dobroci swojej. Tedy byśmy my przed się, nad dobre, a pożytek Rzeczypospolitej, żadnego względu albo opatrzenia doczesnego, krwie, a potomstwa swego nigdy nie przekładali, anibyśmy u siebie żadnej rzeczy milszej mieli, nad potrzebę, a sławę państw swoich, a k temu nad powinność i obowiązek nasz poprzysięgłszy: wiedząc, iże potomstwo nie zawżdy się, ani każdemu dobrze uda; ale posługa przeciw Rzeczypospolitej, a wypełnienie powinności, na wieki wszędzie dobrze słynąć musi. Z tej tedy przyczyny, гаniechawszy wszelkiej dziedzicznej sukcesji na ziemię litewską, jeśliby która nam samym, jako potomstwu naszemu należała, dobrowolnie Rzeczypospoli- ° tej, a tej sławnej Koronie Polskiej odstępujemy i wyrzekamy się na wieczne czasy: nie wątpiąc w tym, i to sobie warując, żebyśmy tym ani sami osoby naszej, ani potomstwa naszego własnego, jeśliby nam które Pan Bóg raczył dać, nie zgołocili: ale żeby poczciwe, a stanowi jego przystojne, od Rzeczypospolitej opatrzenie miało, jeśli żeby na Królestwo nie było wzięte: a wszakoż nie czyniąc żadnej dismembracyi koronnej, o takowym opatrzeniu natenczas dopiero stanowiono być ma, kiedy spólnym sejmie będą stany polskie i litewskie. A tak zwaliwszy ten pień z drogi około sukcesji, tedy i oną różnicę, która między obiema narody..488. Powtórzono deklarację królewską,
jako jedno z postanowień unijnego sejmu lubelskiego: 6. биссезвю JKM naturalis et haereditaria, jeśliby JKM i komukolwiek z przyczyny jakiejkolwiek w WKL służyła, nie ma już wiecznemi czasy przeszkadzać tego społku zjednoczenia obojga narodów i obieraniu spolnego jednego pana: której JKM Koronie wiecznemi czasy odstąpił, nie wątpiąc w tym i to też sobie warując, żebyśmy ani samej osoby JKM, ani potomstwa własnego, jeśliby JKM które Pan Bóg dać raczył, nie zgołocili, ale żeby poczciwe, a stanowi przystojne od Rzeczypospolitej opatrzenie miało, jeśliby na królestwo nie było wzięte489.
Jeszcze po śmierci króla Anna Jagiellonka, testamentowa spadkobierczyni Zygmunta Augusta próbowała ratować dobra własne dla siebie i sióstr. 12 VI 1573 r. ks. Stanisław Fogelweder pisał do referendarza Czarnkowskiego: Dopierom wczora z Tykocina przyjechał... Posłano też królewnie JM tę skrzynię, z rozmaitymi listy na imiona, które król JM sławnej pamięci własne miał490.
Kwestia dóbr własnych króla, w których zamieszkiwali bojarzy i szlachta znalazła odbicie w sporze jaki rozgorzał w czasie bezkrólewia 1587 r. Po śmierci króla Stefana Batorego, 1 I 1587 r. Mikołaj Kiszka woj. podlaski zwołał szlachtę podlaską na zjazd wojewódzki na dzień 24 I 1587 r. w Brańsku. Akt konfederacji zarzucał Łukaszowi Górnickiemu staroście tykocińskiemu, że bezprawnie uzurpował sobie jurysdykcję nad szlachtą zamieszkałą w starostwie tykocińskim. 3 II 1587 r. ostry protest przeciw temu złożył w urzędzie grodzkim brańskim Górnicki — nad ziemiany i bojary tykocińskiej juryzdykcjej używam, ale mi ją dał JKM p. śp. Sigismundus Augustus, - com gotów pokazać — listy ręką własną królewską podpisanemi, a danemi po uniej, gotowem pokazać inwentarzem, z którem mi one podano i regestrem lustratorskiem, gdzie są podpisani, gotowem to pokazać, że to są dobra КЛМ i RP, gotowem to pokazać regestry skarbnemi, jaka na nich powinność jest, jaka robota i co płacić mają; gotowem i to pokazać listy króla Sigismundi Augusti, że КЛМ ziemian i bojar tykocińskich nigdy do ziemstwa puścić nie chciał, ani się tego na unijej doprosić mogli... Nie jedno tykocińskie starostwo w Podlasiu jest, dosyć innych jest starostw i dzierżaw i około nich szlachty wiele, a przec że nie wpisano tam w inwentarze innych starostw szlachty, która tam blisko mieszka? Przeto iż wolna szlachta jest i na swym własnym gruncie siedzi, nie niosą na sobie żadnej powinności. Skonfederowana w Brańsku szlachta podlaska twierdziła, że nie jest to tylko problem starostwa tykocińskiego, ale zwłaszcza około Tykocina, Goniądza i Rajgrodu taka sytuacja
Сноски
487 Relacje nuncyuszów apostolskich i innych osób o Polsce od roku 1548 do 1690 [zebrał Jan Chrzciciel Albertrandy], wyd. E. Rykaczewski, t. 1, Berlin 1864, s. 182.
488 Volumina legum, t. Ц, s. 29.
489 Volumina legum, t. II, s. 90.
490 А, Przezdziecki, Jagiellonki polskie, t. IV, s. 79-81.
Перевод на русский (машинный)
Рукопись лишена даты и места написания и даже подписи короля. Возможно, это был просто проект, который не имел юридической силы, но он полностью объясняет позицию короля Сигизмунда Августа в вопросе о собственном имуществе. Когда правитель мог его создать? Из формулировок, используемых в тексте, можно сделать вывод, что Люблинская уния 1569 года была уже фактом, поэтому можно было бы предположить, что она была написана в 1571 году, когда король мог написать свое завещание.
В 1564 году на сейме в Варшаве король Сигизмунд Август отказался от наследственных прав в Литве. Он доносил об этом Риму в Репортаже о состоянии Польши, поданном Папе Пию V нунцием Юлием Руджери487. В Конституции этого года мы читаем: #2 польский народ и бывшие земли коронные, почитание Господа всегда было свободными, а сословия литовские, это княжество и наше отечество должны были стать для нас наследием... Прежде чем прикоснуться к наследованию на литовскую землю, потому что это много до общего объединения, так что мы теперь в этой степени стали такими же. Итак, мы должны пред собою, над доброе и полезное Речи Посполитой, ни почитания, ни попечительства, ни крови, ни потомства своего никогда не переводить, ни чего более приятного иметь у себя, над нуждою и славою государств своих, а для сего поклясться долгом и долгом нашим: зная, что семени не будет, и всякому века, но служение против Речи Посполитости должно быть повсюду. По этой причине, усмотрев всякую наследственную преемственность на литовскую землю, если бы только она нам, как потомству нашему, принадлежала, добровольно Речи Посполитой, а сей славной Польской короне мы отступаем и отрекаемся от вечности: не сомневаясь в этом, и тем себе утверждая, что тем не будем ни мы лично, ни потомство наше, дабы не Господь наш был у нас навечно. И, свалив этот ствол с пути, он почти унаследовал то различие, которое было между двумя народами.488. Королевская декларация была повторена,
как одно из положений Люблинского сейма: 6. bisser JKM naturalis et haereditaria, если бы ЕКВ и кому-либо по какой-либо причине служила, то не было бы уже вечного времени препятствовать этому союзу обоих народов и выбирать единого господина, которого ЕКВ корону отрекся бы навечно, не сомневаясь ни в том, ни себе.489.
Еще после смерти короля Анна Ягеллонка, завещанная наследница Сигизмунда Августа, пыталась спасти свое имущество для себя и своих сестер. 12 июня 1573 г. о. Станислав Фогельведер писал референдуму Чарньковскому: «Только вчера из Тыкоцина приехал...490.
Вопрос о собственных владениях короля, в которых жили бояре и дворяне, нашел отражение в споре, который разгорелся во время бескоролевья 1587 года. После смерти короля Стефана Батория, 1 I 1587 года Николай Кишка воеводы подляском созвал подляскую шляхту на съезд воеводства 24 I 1587 года в Браньске. Акт конфедерации укрывает старожилов Лукашек. Сигизмунд Август, что я хотел показать, письма, подписанные своей королевской рукой, а данными после убранства, готовые показать инвентарь, с которым мне они были даны, и люстрационный указатель, где они подписаны, готовы показать, что это хорошо, и РП, готовы показать казначейские указы, какой на них долг, какой робот и что должны платить другие. Так как свободная шляхта находится и сидит на своей земле, они не несут на себе никакой ответственности. Конфедеративная в Бранске подляская шляхта утверждала, что это не только проблема старосты Тыкочинского, но особенно около Тыкоцина, Гонядзе и Райгорода, такая ситуация
Сноски
487 Отношения апостольских нунциев и других лиц о Польше с 1548 по 1690 год [сборник], изд. Е. Рикачевский, т. 1, Berlin 1864, p.
488 Волумина легум, т. Т, с. 29.
489 Том II, Volumina legum, с. 90.
490 А, Пшедецкий, Ягеллонки польские, том IV, с. 79-81.