Br
Брестчина
Производит · Предлагает · Приглашает

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа. Разворот 94, с. 174-175

Юзеф Марошек о подляских владениях Сигизмунда Августа между Неманом и Наревом: Кнышинская резиденция, тыкоцинская крепость с арсеналом и сокровищницей, хозяйство староств, люди королевской службы и судьба королевского замысла после 1572 года. Белосток, 2000.

Пограничье Литвы и Короны в планах короля Сигизмунда Августа, 2000: разворот 94 из 338

С. 174-175

Оригинал (по-польски)

Ważna modyfikacja planów nastąpiła w l. 1562-1563, gdy za poparcie w walkach o Inflanty przyszło Zygmuntowi Augustowi zapłacić sukcesją brandenburską. 5 II 1563 r. król przyznał bowiem prawo do lenna pruskiego obok ansbachskiej także linii frankońskiej, a po niej elektorskiej Hohenzollernów. Historiografowie jednomyślnie oceniają ten krok królewski, powzięty przez Zygmunta Augusta przy sprzeciwiającej się grupie senatorów, jako poważny błąd polityczny. Można tylko domniemywać, że w ówczesnej ocenie króla mogło to być odstępstwo czasowe od przyjętej linii457. Charakterystyczne, że moment ten pozwolił królowi jednocześnie na wzmocnienie swej pozycji właśnie na północnym Podlasiu, gdzie od tego czasu zintensyfikowano prace nad budową twierdzy tykocińskiej. Jak wspomniany słup graniczny pod Prostkami, stojący u zbiegu trzech państw, tak twierdzy tykocińskiej przypadła w udziale rola zwornika w budowanej federacji państw rządzonych przez Zygmunta Augusta. Włość Jagiellona położona była w części w obrębie terytoriów dawnego Księstwa Mazowieckiego inkorporowanego do Korony Polskiej po śmierci ostatnich książąt mazowieckich w 1529 r., w części na Podlasiu w granicach WKL, również inkorporowanego do Korony w 1569 r. Właśnie owa pograniczność stwarzała duże możliwości maskowania działań królewskich budowy tam domeny monarszej, która uniezależniłaby finansowo władcę i pozwoliła mu przynajmniej na ograniczoną samodzielność.

Ostatecznie Anna Jagiellonka na sejmie warszawskim 1581r. zrzekła się swego prawa do dóbr i sum pieniężnych należnych jej z tytułu spadku po matce królowej Bonie i bracie Zygmuncie Auguście. Stefan Batory dał Jagiellonce oprawę na starostwach i tenutach: bielskiej, tykocińskiej, rajgrodzkiej, augustowskiej, łomżyńskiej, wizneńskiej i warszawskiej. Dobra te wcześniej wchodziły do kategorii dóbr własnych matki bądź brata Anny Jagiellonki, ale oprawa to tylko dożywotnie korzystanie z dochodów, a nie dziedziczne ich posiadanie458.

W Bibliotece Czartoryskich zachował się bardzo interesujący kodeks XVI-wieczny, pochodzący z kolekcji Tadeusza Czackiego. Zawiera on wykaz królewszczyzn przede wszystkim litewskich i kilku zaledwie koronnych (na Podlasiu starostwa: mielnickie i łosickie, a na Mazowszu: wiskie i łomżyńskie), zaopatrzony projektowanymi przez Zygmunta Augusta zasadami ich dziedziczenia po śmierci monarchy. Ciekawe, że nie wymieniono starostw: knyszyńskiego, tykocińskiego, goniądzkiego, rajgrodzkiego, augustowskiego, bielskiego, brańskiego, suraskiego, dzierżaw: narewskiej, kleszczelewskiej i krzywskiej, leśnictw: tykocińskiego, goniądzkiego, knyszyńskiego i bielskiego. Były to dokładnie te królewszczyzny, które pominięto w lustracji 1570 г459. Świadczyłoby to o tym, że te właśnie majętności król traktował na innych prawach, jako prywatne dobra własne, o których nawet w przyszłości nie miał decydować sejm i elekci-królowie. Ze względu na rangę tego Źródła, z ok. 1569 r., przytaczam rejestr w całości:

Imiona KJM, na których KJM pewne sumy mieć raczy, które imiona chciałby КЛМ przy innych wiecznych imionach swoich frymarkiem na wieczność sobie zostawić

Grodno, z samym dworcem H[oJrodniczą460, a z kapczyzną i z dochody

miejskimi — Кор] 1 000

Jeziora — k. 182/20

Krynki — 784

Odelsko$3 - 267

Wirciliszki — 80461

Сноски

457 Por. szerzej na temat stosunków z Albrechtem Hohenzollernem w: Historia dyplomacji polskiej, t. I - poł. X w.-1572, pod red. М. Biskupa, Warszawa 1982, s. 643-645 i 695; Z. Wojciechowski, Zygmunt Stary, Warszawa 1946, s. 416-418.

458 Por. dokument Stefana Batorego w Warszawie 25 У 1581 r. - MN Kraków, Bibl. Czart., dok. perg. nr 986; Sejm 1581 r. postanowił: Oprawa Królowej IMci Anny. Oprawa Królowej IMci małżonki naszej na dobrach Księstwa Mazowieckiego, na których też miała oprawę Królowa Bona, matka JKM, konstytucją tą za radą Panów rad i pozwoleniem posłów ziemskich obojego narodu postanawiamy, reservatis Nobis et Successoribus nostris Regibus jurisdictionibus, ac salvis juribus modernorum possessorum. Wszakże, którykolwiek z nich zejdzie, bona haec subjecta reformationi nie mają nową daniną być dalej zatrudniane, aby prowenty wolne KJM były. A zatym też wedle przydania tych pożytków, umniejszać się ma tej prowizji, którą КЛМ z ceł koronnych bierze i brać ma, dlatego iż te dobra zatrudnione są, prawy modernorum possesssorum. Kwarta z tych dóbr mazowieckich, non obstante reformatione iść ma do Rawy przed się. Nie podając pod tę oprawę miasta Warszawy, z strony jurysdykcyj propter omnes Conwentus Regni. A warując i za wieczne prawo być deklarując, iż na potym z strony Korony na dobrach Księstwa Mazowieckiego spólnie innym królowym oprawy być nie mają czynione, ale na innych dobrach: o czym kognicja ma być na przyszłym sejmie - Volumina legum, t. II, Petersburg 1859, s. 211.

459 Рог. Lustracje województwa podlaskiego 1570 i 1576, wyd. 1. Topolski, 1. Wiśniewski, Wrocław-Warszawa 1959. Wydawcy zastanawiali się nad przyczynami nie zlustrowania tych dóbr w 1570 r. Rewizja powinna się odbyć na mocy uchwały sejmu 1569 r. Uchwała sejmowa z 1576 r. nakazująca kolejną lustrację stwierdzała: w podlaskim wo-Jewództwie rewizja dostateczna dóbr naszych królewskich, do stołu naszego królewskiego należących, jeszcze dotąd nie doszła - Volumina (едит, t. II, s. 106.

460 Horodnica, dawniej przedmieście Grodna, gdzie mieścił się zarząd starostwa grodzieńskiego.

461 Odelsk.

Перевод на русский (машинный)

Важные изменения в планах произошли в 1. 1562-1563, когда за политическую поддержку в боях за Инфланту Сигизмунду Августу пришлось заплатить Бранденбургским наследством. 5 февраля 1563 г. король предоставил право на прусского ленна наряду с ансбахской также франкской линии, а после этого электоральной Гогенцоллернов. Историографы единодушно расценили этот шаг короля Августом.457. Характерно, что этот момент позволил королю одновременно укрепить свои позиции на северном Подляшье, где с тех пор активизировались работы по строительству тыкочинской крепости. Как упомянутый пограничный столб под Простками стоял у слияния трех государств, так и тыкоцинская крепость была причастна к перевертышу в строящейся федерации государств, управляемых Ягмундом Августом.

В конечном счете Анна Ягеллонка на варшавском сейме 1581 г. отказалась от своего права на имущество и денежные суммы, причитающиеся ей в связи с наследством от матери королевы Боны и брата Сигизмунда Августа. Стефан Баторий дал Ягеллонке обустройство на старостах и тенутах: Бельской, Тыкоцинской, Раигольской, Августовской, Тевжинской, Вишльжьи.458.

В библиотеке Чарторыйских сохранился очень интересный кодекс, который относится к коллекции Тадеуша Чацкого. Он содержит список царств, прежде всего литовских, и несколько только коронных (на Подляшье староства: мельницкое и лоситское, на Мазовии: вишневое и ломжинское), снабженный проектируемыми Сигизмундом Августом принципами их смерти.459. Это свидетельствовало бы о том, что именно эти владения король рассматривал на других правах, как частные собственные блага, которые даже в будущем не должны были решать сейм и избранные короли. Из-за ранга этого источника, примерно с 1569 года, я привожу реестр полностью:

Имена KJM, на которых у KJM есть определенные суммы, которые они хотели бы оставить с другими вечными именами своих фреймворком навсегда.

Гродно, с самой резиденцией H[oJdrodnicze460С капюшоном и доходами

городскими Кор] 1 000

Озера 182/20

Крынки 784

Одельска$3 - 267

Вирджинии 80461

Сноски

457 Ср. более подробно об отношениях с Альбрехтом Гогенцоллерном в: История польской дипломатии, том I - пол. X в.-1572, под ред. М. Епископа, Варшава 1982, стр. 643-645 и 695; З. Войцеховский, Сигизмунд Старый, Варшава 1946, стр. 416-418.

458 Ср. документ Стефана Батори в Варшаве 25 У 1581 г. - MN Kraków, Bibl. Cart. preg. No 986; сейм 1581 г. решил: Оформление королевы ИМЦА Анны. Оформление королевы Имчи нашей супруги на имениях Мазовецкого княжества, на которых также была оправа Королевы Боны, матери Пантца, с этим разрешением. А затем, в соответствии с этими преимуществами, следует уменьшить комиссионный сбор, который берет и получает из коронных пошлин, потому что эти блага наняты, право modernorum possgniorum. Квартет из этих мазовецких благ, nonstante reformatione, должен быть на Раве перед следующим. Не подавая под этот опеку города Варшавы, с юрисдикцией.

459 Рог. Люстрации Подляского воеводства 1570 и 1576, изд. 1. Топольский, 1. Вишневский, Вроцлав-Варшава 1959. Издатели размышляли о причинах нелюстрации этих ценностей в 1570 году. Обзор должен состояться по решению сейма 1569 года. Постановление сейма от 1576 года, предписывающее очередную люстрацию, утверждало:

460 Городница, бывший пригород Гродно, где размещалось управление старосты Гродненской области.

461 Одельск.